VIẾT CHỮ HÁN MỘT MÔN NGHỆ THUẬT DỘC DÁO

VIẾT CHỮ HÁN MỘT MÔN NGHỆ THUẬT ĐỘC ĐÁO

THẾ ANH

Hình ảnh ông đồ viết chữ Hán tài hoa ở phố phường Hà Nội trước đây đã được nhà thơ Vũ Đình Liên mô tả rất đẹp.

Hoa tay thảo những nét,
Như phượng múa rồng bay.

Truyền thống viết chữ Hán ra đời rất sớm từ trước công nguyên ở Trung Quốc, nó đã trở thành một nghệ thuật và ngày càng phát triển. ở Trung Quốc trước đây, để có được một “tay nghề” điêu luyện, người xưa phải miệt mài tập luyện rất công phu người ta kể lại rằng có những nhà sư ở một mình trên gác cao nhà chùa suốt 30 năm chỉ để khắc lại các chữ khắc trên bia và mẫu chữ đẹp trong các văn bản cổ nổi tiếng để tập luyện và nghiên cứu ý nghĩa. Trong lịch sử Trung Quốc đã có đến mấy trăm nhà thư pháp nổi tiếng, tiêu biểu là Vương Hy Chi (321-379) đời nhà Tấn, chữ đẹp của ông đã làm cho vua Đường Thái Tông (627-650) phải khâm phục và đã cho xuất quỹ ra mua các di bút của ông, rồi ra lệnh cho các quaqn mô phỏng theo đó mà viết.
Hai mẫu chữ đã được trưng bày ở triển lãm thư họa Trung Quốc tổ chức năm 1993 tại Hà Nội
Cũng như một số nước “đồng văn”, Việt Nam cũng chịu ảnh hưởng sâu sắc của nền văn hóa Trung Quốc và đã sản sinh ra những nhà nho viết chữ đẹp nổi tiếng.Trong kho sách của cổ nhân hiện còn lưu giữ ở Thư viện Viện Hán Nôm cũng như những văn bia, bức hoành, câu đối... rải rác đó đây là những bằng chứng sinh động về những nhà thư pháp tài hoa của chúng ta.Những tên tuổi đến nay còn được lưu truyền như Phạm Sư Mạnh, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Hoàng Hy Đỗ, Cao Bá Quát, Tùng Thiện Vương... là những nhà thơ có tên tuổi, đồng thời cũng là những nhà thư pháp của Việt Nam.
Đến đầu thế kỷ thứ XX, nền Nho học ở nước ta bắt đầu suy tàn, nhường chỗ cho nền giáo dục Tây học, như nhà thơ Tú Xương đã viết: Vứt bút lông đi, giắt bút chì.
Tuy vậy, ngay trong giới trí thức Tây học cũng có những người được thừa hưởng truyền thống Nho học của gia đình và đã làm thơ hay và viết chữ đẹp. Chúng tôi muốn nói đến trường hợp Vũ Hoàng Chương - một thanh niên đỗ Tú tài Tây, đã theo học khoa Luật trường Đại học Hà Nội, sau đó học Đại học Toán và làm nghề dạy học. Trước Cách mạng Tháng 8, ông nổi tiếng trên thi đàn với tập Thơ say. Ông dịch nhiều bài thơ Đường rất thanh thoát, có làm cả thơ chữ Hán. Ông mất tại Tp. Hồ Chí Minh năm 1976. Sau đây là bài thơ chữ Hán củaVũ Hoàng Chương do ông viết và dịch, đã in trên Thời văn số 5. Chúng tôi xin giới thiệu cùng bạn đọc kèm theo phần phiên âm của chúng tôi.

XUÂN CẢM
Trường khu vạn lý trúc phong thôi,
Tận phó yên trần lưỡng đoan bôi.
Tháp ngoạn vô đoan kim cổ chấn,
Mộng trung bất giác ngọc sơn đồi.
Nhất triêu thần nỗ huyền đăng nhụy.
Tứ xứ chung thanh đáo kiếp hôi.
Đông liễu tây đào tân sắc diện,
Thanh bình nam bắc hữu lương mô.
Thư vu Nam Đô. Quý Sửu tân xuân
Vũ Hoàng Chương

Một điều đáng mừng là trong không khí mở cửa hiện nay của đất nước, chúng ta đã có chú ý đến việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa - tinh thần của ông cha để lại, mà đã một thời gian dài dường như bị quên lãng. Mấy năm gần đây ở Văn Miếu Quốc Tử Giám đã tổ chức những cuộc triển lãm về thư họa, thu hút đông đảo khách trong nước và quốc tế tham quan. Những bức đại tự, những câu châm ngôn, những bài thơ Đường nổi tiếng của các thi nhân Việt Nam và Trung Quốc, cũng như những bức hoành phi câu đối...do nhà thư pháp cao niên Lê Xuân Hoà viết với nét bút tài hoa, vừa cân đối vừa sắc sảo, khoẻ khoắn đã để lại cho người xem nhiều ấn tượng sâu sắc.
Tuy đã vào ngưỡng cửa của tuổi 85, nhưng cụ Lê Xuân Hòa vẫn rất gắn bó với vốn cổ dân tộc. Theo chúng tôi được biết thì cụ vừa giúp vào việc tổ chức một số lớp truyền thụ kiến thức Nho học cũng như nghệ thuật viết chữ Hán cho những người yêu thích môn học này.
Dạo quanh phố phường Hà Nội, chúng tôi còn được biết thêm một số người viết chữ Hán đẹp như nghệ sĩ nhiếp ảnh Đức Như ở Đội Cấn, anh Hồng Thanh ở Thủ Lệ, các cụ trong câu lạc bộ thơ Hán Nôm ở Thịnh Quang...
Do nhu cầu đa dạng về mặt thưởng thức, do trình độ kinh tế và văn hóa được nâng cao nên nhiều người thuộc nhiều lứa tuổi khác nhau ngày càng ý thức được sự cần thiết phải kết hợp cái hiện đại với truyền thống tốt đẹp của dân tộc.
Để kết thúc bài viết ngắn này, chúng tôi cho rằng vấn đề kế thừa và phát huy những mặt tích cực của truyền thống Nho học nói chung, trong đó có nghệ thuật viết chữ Hán (thư pháp) là một nét đẹp trong sinh hoạt văn hóa của chúng ta. Các cơ quan văn hóa, Viện Nghiên cứu Hán Nôm... nên tạo điều kiện tổ chức những lớp bồi dưỡng cho những người yêu thích môn nghệ thuật này.

T.A

Tiếng Việt	Tiếng Mường
Sông	Khlông (Ly Hà, Sách)
Sâu	Khlâu (Sách, Đan lai, Ly Hà)
Sống	Klông (Uy Lỗ)(2)

Việc dùng âm “lân” biểu âm “sân”, dùng “lao” biểu âm “sao” như đã nêu ở trên là những chữ Nôm còn giữ được dấu vết của âm Việt cổ. Hoặc cũng có thể nghĩ rằng trong số những từ Hán Việt đồng âm thì đối với đại đa số người Việt cũng chỉ cần nhớ một số từ thông dụng. Còn đối với những chữ khó và ít thông dụng hơn thì chưa hẳn đã là điều cần thiết. Trong khi ở thời điểm đó các tổ hợp phụ âm có chứa lại đang tồn tại phổ biến nên người ta dùng ngay / I / Hán Việt để biểu âm / S / tiếng Việt cũng không có gì là lạ.
Ở đây cũng vậy, thường thì thời kỳ đầu người ta sử dụng nguyên chữ Hán để ghi. như trường hợp chữ “sao” được ghi bằng “lao” 牢 dùng trong nhiều ngữ cảnh với nhiều nét nghĩa khác nhau:
- Chỉ các vì tinh tú:

Sao mai có hiệu Khải Minh,
Sao hôm tối hiện, hiệu rằng Thanh Nam
(Chỉ nam ngọc âm -Thiên Văn chương đệ nhất).

- Biết bao:

Con lều mọn mọn đẹp sao,
Trần thế chẳng cho bén mỗ hào
(Quốc âm thi tập - Thuật hứng)

- Tại sao, vì lẽ gì:

Hiểu (3) hỏi hai vương cớ sao,
Nghĩa là cốt nhục, nỡ bao sinh thù?”
(Thiên Nam ngữ lục, Quyển hạ)

Ta có thể tìm thấy nhiều thí dụ tương tự như trên trong các tác phẩm Nôm thời Lê sơ. Dần dần về sau, người ta thêm vào bộ phận biểu nghĩa nữa nên trở thành chữ tự tạo. Ví dụ “sao” với nghĩa là “ngôi sao” thì bộ phận biểu nghĩa là chữ “tinh” 星 , “sao” với nghĩa là “tại sao, thế nào” thì bộ phận biểu nghĩa là chữ ‘hà” 何 .
Nhờ có các kí hiệu xác định nghĩa khác nhau nên đã giúp người đọc phân biệt được nghĩa khác nhau của mỗi từ.
Quá trình xảy ra như trên không riêng gì ở chữ ghi từ đồng âm. nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chữ Nôm thời kỳ đầu chủ yếu là dùng chữ giả tá, tức là mượn nguyên cả chữ hán. Theo thống kê của cụ Đào Duy Anh, trong 10 bài đầu của sách Quốc âm thi tập gồm 538 chữ thì có tới 381 chữ giả tá(4). Đó là vì chữ Nôm ở giai đoạn này chỉ thiên về ghi âm mà không chú trọng nhiều về nghĩa. Càng về sau, chữ tự tạo càng có xu hướng tăng dần: biểu hiện của ý thức muốn đặt ra những cách ghi ngày càng chính xác hơn, ăn khớp với âm đọc tiếng Việt. Trên đây là một vài nhận xét của chúng tôi qua việc tìm hiểu các chữ ghi từ đồng âm trong văn bản Nôm, mong sao đem lại ít nhiều bổ ích cho những người đang học tập và tìm hiểu loại hình văn tự này.

Người biên tập: Nguyễn Tá Nhí

CHÚ THÍCH

(1) Hoàng Thị Châu: “Mối liên hệ về ngôn ngữ cổ đại Đông Nam á qua một vài tên sông”. Thông báo khoa họ c (Văn học - Ngôn ngữ) tập 2 - Nxb. Giáo dục, 1966.
(2) Vương Lộc: “Hệ thống âm đầu tiếng Việt thế kỷ XV-XVI qua cứ liệu cuốn An Nam dịch ngữ", Tạp chí Ngôn ngữ 1-2/1989.
(3) Hiểu: tức Phụng Hiểu, công thần đời Lý Thái Tông.
(4) Đào Duy Anh: Chữ Nôm: Nguồn gốc - Cấu tạo - diễn biến. Nxb. KHXH, H. 1975, tr.119.

NHỮNG TÀI NỮ VÀ TIẾT PHỤ HỌ PHAN TRÊN ĐẤT HỒNG LAM VÀO THỜI CUỐI LÊ (THẾ KỶ XVIII)

NHỮNG TÀI NỮ VÀ TIẾT PHỤ HỌ PHAN TRÊN ĐẤT HỒNG LAM VÀO THỜI
CUỐI LÊ (THẾ KỶ XVIII)

HOÀNG HỮU YÊN

Bấy lâu sử sách mới ghi cụ thể một bà tiết phụ họ Phan là Phan Thị Thuấn và một bà họ Phan khác được xây thành thiên truyện vừa, dưới nhan đề An ấp liệt nữ trong Truyền kỳ tân phả của Hồng Hà nữ sĩ Đoàn Thị Điểm.
Khi viết Nghệ An ký, Hoàng giáp Bùi Dương Lịch trong mục Danh nhân cho rằng Phan Thị Thuấn là vợ lẽ của Đinh Nho Hoàn. Trên đường đi sứ sang Bắc Kinh (Trung Quốc) chánh sứ họ Đinh thọ bệnh và mất dọc đường. Khi nghe tin chồng không còn nữa, Phan Thị Thuấn đã quyên sinh theo chồng. Sau đó, bà được vua phong là phụ tiết.
Họ Bùi đã nhầm. Bà Phan Thị Thuấn người làng Vĩnh Gia, xã Lai Thạch, huyện Thiên Lộc, trấn Nghệ An (nay là huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh), sinh sau Đinh Nho Hoàn (1671-1761) mấy thập kỷ. Bà lâm lẽ võ tướng Ngô Cảnh Hoàn, người làng Trảo Nha cùng huyện Thiên Lộc. Trong trận cầm quân Lê - Trịnh đánh nhau với quân Tây Sơn trên sông Thuý Ái (sông Hồng thuộc địa phận Thuý Ái), Ngô Cảnh Hoàn tử trận. Được tin chồng chết, bà cho lập đàn tế ngay tại bờ sông Thuý Ái, sau đó, bà nhảy xuống nước trẫm mình. Đến đầu triều Nguyễn, vua Gia Long xuống chiếu truy phong tiết phụ.
Tiết phụ Phan Thị Thuấn xuất thân từ dòng họ Phan rất nổi tiếng đương thời với nhiều danh sĩ, học giả như Phan Kính, Phan Huy Ôn, Phan Huy ích, Phan Huy Chú v.v... Họ Phan còn có một tài nữ cũng nổi tiếng đương thời nhưng gần đây chưa được giới thiệu.
Bà tên là Phan Thị Toán em ruột Thám hoa Phan Kính (1713-1761)(1). Bà là người tài sắc vẹn toàn và đoan trang mực thước, lúc nhỏ có theo đòi bút nghiên, nổi tiếng tài nữ. Vì thế mà chàng công tử con một phú thương, người Đông Hải, huyện Chân Phúc (nay là huyện Nghị Lộc, tỉnh Nghệ An), Nguyễn Hữu Chỉnh(2) đã có lần vượt sông Lam, tìm đến ra mắt. Chỉnh đến chơi nhà, làm quen, hai người cùng dạo chơi trên bờ ao nhà họ Phan. Để thử tài công tử, lúc khoả chân xuống nước thấy nẩy ý hay nàng bèn ra một vế câu đố như sau:
Tẩy túc trì trung, dao động bán thiên Ngưu Đẩu,
Nghĩa là: Rửa chân trong ao, rung động nửa trời tinh tú. Chàng Chỉnh đớ người không đối ngay được! Mãi đến lúc vào nhà, chợt thấy bức bản đồ treo trên vách, mới đáp lại rằng:
Quải đồ bích thượng tận thu tứ hải sơn hà.
Nghĩa là: Bản đồ treo trên vách thu về cả bốn bể non sông. Tuy chậm nhưng vế đáp hay, phản ánh hoài bão trung bá đồ vương về sau của Bằng công Nguyễn Hữu Chỉnh.
Sau khi tiễn Chỉnh, bà họ Phan về quê ngoại tại thôn Mật Thiết, xã Nguyệt Ao gặp người cậu họ là Nguyễn Thiếp, tức La Sơn phu tử; Cô cháu thưa với cậu về chuyện đối đáp vừa qua. Cô cháu tỏ vẻ hết sức thích thú về câu đáp của nho sinh huyện Chân Phúc. Ông cậu gật gù khen hay vì ở đó bày tỏ được chí trượng phu nhưng ông thâm thúy lưu ý cô cháu: suy cho cùng bản đồ chỉ là một tờ giấy!
Vốn thông minh và mẫn tiệp, cô cháu tiếp nhận được ý tứ sâu xa của người cậu uyên bác và khả kính. Sau đó, cô đã tìm cách khước từ mối tình của Chỉnh. Không bao lâu Phan Thị Toán được triệu ra Thăng Long giữ chức Giáo thụ trong phủ chúa 16 năm. Lúc tuổi cao, bà về sống tại quê nhà cho đến lúc mất.
Cuộc đời Nguyễn Hữu Chỉnh diễn biến đúng như khẩu khí của ông ta và dự báo của La sơn phu tử !
Còn bà tiết phụ – tài nữ họ Phan trong An ấp liệt nữ và trong gia phả họ Đinh Nho ở huyện Hương Sơn, Hà Tĩnh là ai? Đó là câu chuyện khá dài xin được hầu chuyện vào dịp sau(3).

Người biên tập: Nguyễn Văn Nguyên

CHÚ THÍCH

(1) Phan Kính, đậu Thám hoa khoa 1743, nhậm chức Thừa chính sứ, đánh giặc ở Hưng Hóa, mất ở trong quân, được truy tặng Hình bộ Tả thị lang, tước Quỳ Dương bá.
(2) Nguyễn Hữu Chỉnh (?- 1787) đậu Hương cống nên thường gọi là Cống Chỉnh, tài kiêm văn võ, là chính khách vang bóng một thời, cuối cùng bị tướng Tây Sơn là Võ Văn Nhậm giết tại Thăng Long năm 1787.
(3) Tài liệu do cụ Đinh Xuân Vịnh cung cấp, xin được bày tỏ lời cảm ơn./.

SÁCH DẠY - HỌC CHỮ HÁN MỘT DI SẢN TƯ TƯỞNG LỚN ĐỐI VỚI SỰ NGHIỆP VĨ ĐẠI NÂNG CAO DÂN TRÍ HIỆN NAY

http://hannom.org.vn/web/tchn/data/9602v.htm

SÁCH DẠY - HỌC CHỮ HÁN MỘT DI SẢN
TƯ TƯỞNG LỚN ĐỐI VỚI SỰ NGHIỆP VĨ ĐẠI NÂNG CAO DÂN TRÍ HIỆN NAY⁽¹⁾

BÙI ĐÌNH MỸ

Nếu như trên bàn tay chúng ta là cuốn sách tâm lý học hiện đại và phương pháp giảng dạy mới về ngoại ngữ, trước mắt chúng ta là những sách học chữ Hán của người xưa đã thành kinh điển bởi sự đong đầy nén chặt lượng thông tin văn hóa chung thời đại trong văn bản, trong tâm trí chúng ta là hình ảnh không chỉ của một số tài năng riêng lẻ, mà cả một loạt người thuộc nhiều thế hệ nhà nho đã nắm vững phương tiện giao tiếp mới thành thạo đến mức biến nó thành tiếng mẹ đẻ thứ hai để làm văn, làm chính trị,làm khoa học, làm cách mạng và bên tai chúng ta còn vang lên những câu chữ Hán đan cài một cách tự nhiên, uyển chuyển vào câu chuyện hàng ngày của nhiều cụ đồ nho, thì hẳn là chúng ta cảm thấy rõ một giá trị kép di sản văn hóa tinh thần của dân tộc chứa đựng tro ng kho tàng sách đồ sộ bằng chữ Hán: giá trị văn học - nghệ thuật, chính trị - xã hội, giá trị khoa học kỹ thuật và giá trị khoa học dạy ngôn ngữ mới ẩn náu trên từng trang sách, hay sáng trên từng gương mặt của các bậc tiền bối, một khi chúng ta biết đặt câu hỏi: tổ tiên ta đã dạy và học như thế nào để đạt kết quả lí tưởng đó. Câu hỏi và câu trả lời đó càng đậm nét hơn, khi hai hình ảnh tương phản dưới đây cùng hiện lên một lúc trong ta: một bên là cụ đồ với chiếc roi song và những cậu tú tương lai với tờ giấy bản, ngòi bút lông, nghiên mực và cuốn Tam tự kinh cuốn sách vỡ lòng với những dòng chữ mà nếu đọc lên, lớp trẻ ngày nay nghe cứ ngỡ như là một tác phẩm đạo đức học: “Nhân chi sơ, tính bản thiện...” còn bên kia là vị Phó tiến sĩ với gương mặt rạng rỡ và những cô Cử tương lai với máy ghi âm và ghi hình, ti vi và máy vi tính và tất nhiên còn có cả cuốn sách giáo khoa đẹp được mệnh danh là theo đường hướng giao tiếp.
Nếu chúng ta thừa nhận rằng, phương pháp dạy học chữ Hán, và nói chung, phương pháp giáo dục cùng những phương tiện vật chất của nhà trường phong kiến xưa kia có nhiều nhược điểm và hạn chế; thì càng phải đi đến sự khẳng định rằng, sách học chữ Hán ngày xưa, mặc dù có nhiều thiếu sót như ta đã rõ, nhưng đã đạt được ưu điểm cơ bản là chuyển tải được cùng một lúc hai loại lượng thông tin: ngôn ngữ mới và văn hóa chung thời đại, nên đã có tác động tích cực tới qua trình dạy và học tiếng, nhờ sự tác động tích tương hỗ qua lại của hai loại thông tin ấy trong quá trình tâm lý nhận thức ở người học. Không hiểu như vậy, chúng ta không giải thích được đầy đủ, đúng đắn sự thành công to lớn của người xưa trong việc học chữ Hán và để đi đến chỗ chỉ ca ngợi một bề tinh thần khổ học của các vị đó. Như tâm lý học đã chỉ rõ, một sự khổ học chỉ bằng cái ý trí trần trụi, không chứa trong nó sức mạnh tổng hợp của toàn bộ đời sống tâm lý đó là chủ thể gắn liền với những tài liệu học tập mang lượng thông tin lớn có sức kích thích mạnh về trí tuệ và tâm hồn người học chữ, thì không bao giờ đạt được kết quả khả quan.
Chính vì lý đó, mà chúng ta phải để tâm nghiên cứu kinh nghiệm của người xưa như đầu đề bài viết nêu lên. Chúng ta đang tiếp cận, kế thừa kinh nghiệm đó. Nhưng ở đây có điều chúng ta cần nhớ rõ, kế thừa không có nghĩa là lặp lại, bởi lẽ hoàn cảnh là một nhân tố tạo nên nó luôn luôn biến đổi. Hơn thế, một kinh nghiệm càng lớn đã thuộc về lịch sử, càng gắn chặt với hoàn cảnh của nó. Trong trường hợp đó kế thừa là sự lặp lại chẳng những không được gì thêm mà còn có thể bị mất mát.
Trước khi đi sâu vào phân tích, đánh giá vai trò của lượng thông tin văn hóa chung thời đại trong sách học chữ Hán của ông cha ta xưa kia, chúng tôi muốn được nói một đôi điều sau đây.
Theo thói quen lâu nay đã có ở mọi người, chúng tôi gọi việc học ngoại ngữ phương Bắc ngày xưa của cha ông ta là học chữ Hán. Cách gọi đó rất ước lệ để chỉ hiện tượng, cha ông nắm ngôn ngữ viết và chữ viết của người khác, còn ngữ âm của thứ tiếng đó thì đã được Việt hóa. Nắm được thứ ngôn ngữ này như thế, người xưa có thể đọc hiểu sách của thánh hiền, có thể thưởng thức và sáng tác văn thơ, giao dịch hành chính, ghi chép khoa học, nhưng trong giao tiếp hàng ngày thì lại dùng tiếng mẹ đẻ, tất nhiên có hiện tượng đan cài vào văn bản những thành ngữ, những đoạn câu chữ Hán. Sở dĩ như vậy vì tiếng Hán mà cha ông ta học là thứ văn ngôn tức một ngôn ngữ văn học thời cổ đại của Trung Quốc đã rất xa với tiếng nói hàng ngày. Tình hình đó làm cho cách dạy - học chữ Hán của người xưa không có sách dạy những câu nói bình thường trong tình huống thường gặp của đời sống sinh hoạt hàng ngày. Cuốn sách vỡ lòng chữ Hán cho trẻ tóc còn để chỏm đã là cuốn sách dạy đạo lý là vì vậy: cuốn Tam tự kinh là một ví dụ rất điển hình.
Với những bộ sách chữ Hán đong đầy nén chặt lượng thông tin văn hóa chung thời đại đương thời, cha ông ta đã rút ngắn rất nhiều giai đoạn học tiếng để chuyển nhanh sang giai đoạn học bằng tiếng (tức chuyển nhanh giai đoạn ngôn ngữ là đối tượng của nhận thức sang giai đoạn ngôn ngữ là phương tiện của nhận thức) trong quá trình nắm ngôn ngữ mới. Chỉ riêng cái lôgích đó thôi cũng đủ làm cho các nhà khoa học giáo dục trẻ ngày nay không có điều kiện điểm qua hàng ngàn sách học chữ Hán cũng có thể bước đầu nhận định cuốn Tam thiên tự văn giải nghĩa, một cuốn từ điển Hán Việt được làm thành vè để cho học trò mới bắt đầu cắp sách đến trường dễ nhớ nghĩa của từng từ riêng lẻ chiếm một tỉ lệ không đáng kể(2). Và có lẽ nhà khoa học trẻ khi chưa kịp nhận ra cái lôgích đó, chỉ cần lấy cuốn Tam tự kinh, cuốn sách giáo khoa vỡ lòng chữ Hán ngày xưa cũng đủ nhận ra cái đặc tính nổi bật của sách giáo khoa thực hành ngoại ngữ của ông cha ta.
Còn một điều rất quan trọng nữa. Những sách chữ Hán do người Hán viết như Đại học, Trung dung, Luận ngữ, Mạnh Tử (tức Tứ thư) và Kinh thư, Kinh Thi, Kinh Lễ, Kinh Dịch, Kinh Xuân thu (tức Ngũ Kinh ) cùng một số sách khác là những tác phẩm văn chương hay khoa học có cần tính đến trong luận chứng của chúng ta không ? Rất cần. Bình thường những sách đó chỉ có một chức năng chuyển tải thông tin văn hóa. Nhưng khi đến tay người Việt Nam, chúng ta đã thực sự có một chức năng mới thường xuyên, hệ thống, lâu dài và có hiệu quả: chức năng dạy học ngôn ngữ mới. Đưa lại một chức năng mới cho một công cụ tất nhiên phải đồng thời tạo ra phương pháp sử dụng và hệ thống thao tác vận hành nó. Tất cả những cái đó cần được ghi nhận là một thành quả tư tưởng của người xưa. Cách dạy và học ngoại ngữ như thế đáng để ta nghiên cứu, trước hết là về mặt đánh giá vai trò nội dung thông tin văn hóa và gắn liền với sự đánh giá đó là thái độ coi trọng nội dung văn bản ở người học.
Khi khai thác di sản tư tưởng lớn của người xưa trong sự nghiệp dạy học ngoại ngữ nói riêng cũng như sự nghiệp nâng cao dân trí nói chung, ta cần phải tính đến các tác phẩm trên, ít nhất ta xem đó là giá trị của một bằng chứng văn bản cho một tư tưởng về phương pháp mà ta muốn kế thừa. Điều chúng tôi muốn được lưu ý trước là phạm vi sách chữ Hán được bàn tới trong bài viết này. Trong thực tế quả có nhiều sách dạy học chữ Hán, nhất là vào cuối thế kỷ này khi khoa học ngôn ngữ đã phát triển và được vận dụng nhiều vào việc dạy tiếng. Lúc các nhà Nho được đọc những trang sách chữ Hán có dấu chấm câu, cũng là lúc trên giá sách của các cụ không chỉ có Tứ thư, Ngũ kinh, mà còn có cả những chuyên khảo về tập làm văn, về lý luận văn học, về Hán học, về ngữ pháp được mua chính từ những hiệu sách của người Hoa ở các thành lớn. Vì vậy, chúng tôi muốn được giới hạn những sách dạy - học chữ Hán xưa ở chức năng làm bài khóa cho người học. Những sách chữ Hán như thế có cuốn do người Hán viết, có cuốn do người Việt viết. Chúng tôi chú ý tới loại sách bài khóa vì nó có nét nổi bật đặc thù là thường đong đầy nén chặt lượng thông tin văn hóa chung thời đại, một nét đặc thù thể hiện một phương pháp dạy tiếng mà khoa học dạy ngoại ngữ hiện đại cần tiếp cận và kế thừa.
Điều cuối cùng chúng tôi muốn nói đến là sách học chữ Hán với tư cách là sách giáo khoa thực hành ở giai đoạn nâng cao và hoàn thiện. Sau vài ba cuốn ở giai đoạn vỡ lòng mà nguời thông minh có thể thuộc lòng sau dăm bảy tháng học (còn người kém thông minh với cách dạy - học xoàng thì phải đến dăm ba năm mới nắm được), người học được cầm lấy các sách kinh điển như Luận ngữ, Kinh Thư trong Tứ thư, Ngũ kinh, loại bài khóa mới từ các sách này có tỷ trọng thông tin văn hóa chung thời đại trong đơn vị văn bản cao với những hình thức học tập mới đã thể hiện rõ những tác dụng của nó.
Một hình thức học tập phổ biến của loại bài khóa này là nghe sách. Nay nếu đem diễn lại cách học này thì chắc hẳn ta không tránh khỏi sự buồn cười. Thầy nghê nga đọc câu chữ Hán, trò nghê nga lời dịch. Việc làm như thế trong lớp học chữ Hán xưa kia vào buổi hưng thịnh của đạo Nho thì lại nghiêm túc, long trọng, có khi còn dường như gợi lên không khí thiêng liêng của hơi thở thánh hiền. (trong lớp học chung, cũng như phòng học riêng thường người ta còn thắp hương kia mà. Đầu tóc, quần áo, tư thế ngồi của cậu học trò trước trang sách chữ Hán cũng có những nét đẹp truyền thống đặc trưng).Tâm lý học hoàn toàn có thể nói rõ về ảnh hưởng của những yếu tố bên ngoài như thế đối với tâm trí người học. ảnh hưởng ấy thường chỉ có thể nảy sinh từ hơi thở của loại bài khóa mà chúng ta đang muốn tìm hiểu.
Lượng thông tin văn hóa chung thời đại trong sách giáo khoa thực hành chữ Hán, giá trị của bài khóa, thái độ coi trọng văn bản, kết quả học tập có thể có được để ta đáng quan tâm là vì vậy. Ngày nay ta không thể và cũng chẳng cần lặp lại nguyên vẹn một phong cách dạy học như thế. Nhưng mà cái ta cần và có thể kế thừa là tư tưởng về giá trị bài khóa, một tư tưởng sớm muộn cũng đưa đến cuộc cách mạng trong dạy học ngoại ngữ.
Một hình thức học tập chữ Hán cao hơn với bài khóa là bình văn, bình thơ: tác phẩm văn chương ưu tú được thầy trịnh trọng đọc lên từng đoạn, từng câu rồi chậm rãi, nghiêm nghị phân tích, đánh giá những điều tâm đắc, thường theo hướng mở rộng, khơi sâu ý tưởng của tác giả với phương pháp đi từ nội dung đến hình thức là chủ yếu. ở những lớp học cao, học trò lần lượt được thực tập làm công việc đó của thầy.Trong cái im lặng có thể lắng đọng ý văn, tứ thơ, trong cái trang nghiêm đến có hơi thở của sự thiêng liêng, trí tuệ thâm thúy, uyên bác, tâm hồn nhạy cảm, tài hoa của nhà Nho ghi nhận và hấp thụ được tinh hoa từ tác phẩm. Những buổi bình văn như thế chỉ ở một số trường nổi tiếng mới có, và cũng chỉ thỉnh thoảng mới tổ chức được. Đó là một hình thức học đặc trưng của nhà trường chữ Hán ở buổi hưng thịnh nhất của đạo Nho. Nó không phải là một giờ lên lớp quen thuộc, cũng không phải là một buổi sinh hoạt câu lạc bộ ồn ào, và tất nhiên cũng chẳng giống một hội thảo khoa học nặng nề như chúng ta tưởng bằng vốn kinh nghiệm của ngày hôm nay. Nó là bình văn, một hình thức thấm nhuần, chiếm lĩnh tác phẩm văn chương, tức bài khóa của người xưa, mà ngày nay khoa học dạy ngoại ngữ không thể lặp lại được, nhưng hoàn toàn cần phải kế thừa, trước hết là kế thừa ở tư tưởng về giá trị của bài khóa, một tư tưởng mà công trình nghiên cứu nhiều năm của chúng tôi muốn khẳng định.
Tất nhiên, những bài khóa và kèm theo đó là cách dạy- học riêng trên đây của nhà trường chữ Hán xưa kia không phải bao giờ cũng đẹp như chúng tôi muốn miêu tả, mà lắm khi nó xấu, xấu đến mức chẳng muốn gợi lại làm gì, một cái xấu đã được nhà khoa học đánh giá, nhà văn miêu tả bằng đủ những tính từ nghèo nàn, khô khan, trống rỗng, vô nghĩa,...thậm chí cả như “đáng hổ thẹn” nữa. Nhưng sự nghiệp nâng cao dân trí đang đòi hỏi thế hệ chúng ta phải đi tìm cho được cái quí giá có thực của quá khứ từ Chu Văn An (? - 1370), từ Nguyễn Trãi (1380-1442), từ Lê Quý Đôn (1726-1784)..., cái quý giá có bằng chứng hẳn hoi, tức những pho sách đồ sộ của người xưa hiện còn trước mắt chúng ta trên những giá sách để không phải dại dột lặp lại một cách máy móc mà là kế thừa một cách sáng tạo từ một tư tưởng về phương pháp tạo bài khóa học tiếng.
Tất cả những điều chúng tôi vừa nói trên đây đều muốn làm rõ khái niệm sách học chữ Hán với chức năng cung cấp những bài khóa dù là của người Việt hay của người Hán ở thời kỳ hưng thịnh của đạo Nho là chủ yếu. Khái niệm học chữ Hán cũng được hiểu theo một nghĩa đầy đủ: học ở giai đoạn vỡ lòng (giai đoạn học tiếng thuần túy) học ở giai đoạn chữ Hán là công cụ để nhận thức, học ở giai đoạn chữ Hán là đối tượng nghiên cứu, học trong nội khóa và cả ngoại khóa với những tác phẩm văn chương cũng như khoa học có giá trị lớn.
Sự vật và hiện tượng nào của cuộc sống cũng có hai mặt tích cực và tiêu cực của chúng.Với những sự vật và hiện tượng đã thuộc về quá khứ mà chúng ta muốn vượt qua và đã vượt qua từ lâu, tìm cho được mặt tích cực, hay nói đúng hơn, phát hiện cho được yếu tố tích cực của chúng là việc khó, rất khó. Nhưng nếu tìm thấy, phát hiện được thì lại vô cùng đáng quý, đáng quý không phải vì giá trị của một thứ đồ cổ, mà là ở chân lý khoa học đã được thực tiễn lịch sử xác nhận, một sự xác nhận thực nghiệm khó thay thế được. Toàn bộ sự phân tích, chứng minh của chúng tôi sau đây đều nhằm vào chỗ làm sáng tỏ giá trị của bài khóa chữ Hán dù nó tồn tại dưới bất cứ hình thức nào, ở giai đoạn nào của người học. Tác giả bài viết này xin phép lướt qua việc miêu tả, phân tích chân dung, tính cách của việc dạy học chữ Hán trong giai đoạn lịch sử phát triển của nó.
Nói một cách khác, nội dung tư tưởng tốt hay xấu, tiến bộ hay lạc hậu trong các sách chữ Hán của người xưa, một mặt nó không thuộc nhiệm vụ của bài viết này, mặt khác nó đã được nhiều công trình nghiên cứu lớn có giá trị giải quyết từ lâu, và cũng được nhiều người, đặc biệt là các nhà trí thức lớn với thái độ vừa phê phán, vừa kế thừa rất tốt ở trình độ quan điểm, lập trường của chủ nghĩa Mác - Lê Nin. Nhiệm vụ của bài viết này là muốn góp phần với nhiều người khác khẳng định ảnh hưởng của sự đong đầy nén chặt lượng thông tin văn hóa chung thời đại trong bài viết đối với quá trình nắm vững ngôn ngữ mới. Việc làm này cũng giống hệt như việc nghiên cứu nắm vững tính năng của một công cụ lao động có năng suất cao nhờ một đặc tính cấu tạo nào đó.
Với sách học chữ Hán được đong đầy nén chặt lượng thông tin văn hóa chung thời đại, người xưa đạt được cùng một lúc trong cùng một hoạt động hai mục đích lớn lao của việc nâng cao dân trí: nắm ngôn ngữ mới và văn hóa chung.
Những bộ sách học chữ Hán đó của người Hán hay của người Việt Nam, ngày nay, đã đi vào lịch sử ở dạng nguyên bản. Hiện nay, đối với nhiều người, chúng chỉ có thể được nhận diện ở một số bản dịch. Vì vậy, để chúng ta có thể cùng nhau nhìn nhận sâu hơn tính chất đong đầy nén chặt lượng thông tin của chúng, chúng tôi xin được dừng lại một chút để nói về sự hình thành và tồn tại một cách tất yếu của tính chất này. Tác phẩm bằng ngôn ngữ nói cũng như bằng ngôn ngữ viết của người xưa muốn trở thành tài sản tinh thần của cộng đồng, phải cực kỳ ngắn gọn và súc tích, nghĩa là nó phải có lượng thông tin lớn trong một đơn vị văn bản; bởi lẽ, thì giờ của người sản xuất nông nghiệp không phải chặt đến từng giây phút như thì giờ của người sản xuất công nghiệp hiện đại; nhưng những phương tiện giúp cho sự ghi nhớ tài liệu như máy ghi tiếng, ghi hình không những chưa có, mà ngay giấy bút, phương tiện nhân bản cũng thô sơ và hiếm hoi hơn rất nhiều so với hiện nay. Văn bản ngắn gọn súc tích; đồng thời lại phải hấp dẫn; do đó các phương tiện tu từ, mỹ từ phải được vận dụng triệt để, nhất là trong văn viết. Cũng chính vì vậy, văn viết ngày càng xa cách văn nói. Người xưa thích viết văn có điển cố, chuộng đọc văn biền ngẫu, làm thơ với số câu, số chữ rất hạn chế là vì thế. Điển cố không phải là cái gì khác mà chính là một sự mã hóa lại một sự tích, một câu chuyện dài trong vài từ ngữ, tức một sự rút gọn văn bản một cách đặc biệt, để dồn nén thông tin, để kích thích suy nghĩ, gây cảm xúc mạnh hơn bình thường cho người tiếp nhận nó. Văn biền ngẫu vốn không phải là trò chơi sắp chữ, mà là nghệ thuật tạo nhạc điệu cho lời văn, là thủ thuật đối để nhấn mạnh một ý, để khuôn lời lại trong khi người nói có thể rông dài. Thơ Đường thể thất ngôn bát cú đã từng thịnh hành, vốn không phải là một trò tiểu xảo để thi thố tài nghệ ngôn từ với vần trắc bằng trong số câu, số chữ ít ỏi như vậy mà là khuôn vàng thước ngọc của sự biểu đạt theo yêu cầu đong đầy nén chặt lượng thông tin, để tiết kiệm lời để lợi cho trí nhớ. Dĩ nhiên, một cách thức hành động nào cũng có hai mặt lợi hại của nó; mặt hại sẽ bị lộ ra khi nó bị lạm dụng, và điều đó có thể dẫn đến chỗ nó bị từ bỏ.
Song song với sự hình thành và tồn tại đặc tính trên đây của nghệ thuật biểu đạt là thói quen tiếp nhận nó của cộng đồng người đông đảo, những tác giả của ca dao, tục ngữ, những tác phẩm vốn không bao giờ phạm lỗi phung phí ngôn từ. Sách của người Hán viết ra chịu sự chi phối ấy của sức mạnh tâm lý xã hội đương thời. Người Việt học sách đó rồi lại viết sách ra cho người mình trong một hoàn cảnh xã hội tương tự, nên sách cũng mang đặc tính ấy.
Mặt khác, nội dung văn bản tức lượng thông tin văn hóa chung thời đại là những tri thức kỹ năng được hình thành trong một quá trình lâu dài trong cả trường kỳ phát triển chậm chạp, rất ít biến đổi của xã hội phong kiến đủ để kết tinh đến mức người viết có thể đưa nó vào sách một cách không khó khăn dưới một hình thức hết sức cô đọng. Văn trong sách chữ Hán của người xưa, khi bàn về những vấn đề xã hội hầu hết như những câu châm ngôn. Những câu châm ngôn ấy khi nói về nhân tình thế thái có thể đạt tới giá trị trường tồn, để rồi còn có những mẩu chuyện minh họa cũng có giá trị như thế. Những mẩu chuyện mà ta đọc trong Cổ học tinh hoa đã ra đời trong hoàn cảnh đó. Có nhiều mẩu chuyện có dạng thức một truyện ngắn mang nội dung luân lý, nhưng văn bản dồn nén đến mức như một lời giáo huấn.
Sách học chữ Hán của người xưa ở giai đoạn điển hình như ta đã lựa chọn ở trên, ngay cuốn sách vỡ lòng như cuốn Tam tự kinh đã đong đầy nén chặt lượng thông tin văn hóa chung thời đại. Càng cho trình độ cao hơn, lượng thông tin đó càng lớn, lớn đến mức chức năng dạy chữ của nó vốn được đặt song song với chức năng nâng cao văn hóa chung thời đại theo cách nói của chúng ta ngày nay, bị lùi lại phía sau. Phương châm tiên học lễ hậu học văn, nguyên lý văn dĩ tải đạo của nhà trường phong kiến trước hết được thấm nhuần vào từng câu chữ của những trang sách giáo khoa được dùng làm bài khóa.
Việc lấy những trang sách kinh điển mang nặng nội dung khoa học hay giầu tính văn chương làm trang sách giáo khoa thực hành cho người học tiếng ở trình độ cao không khó lắm và dễ hiểu đối với nhiều người. Nhưng việc dám biên soạn dám sử dụng một cuốn sách giáo khoa vỡ lòng như cuốn Tam tự kinh thì khoa học dạy ngoại ngữ hiện đại hôm nay phải suy nghĩ nhiều lắm.Chưa một thế hệ nhà nho nào từ chối cuốn sách giáo khoa đó. Kết quả học tập tốt đẹp với một cuốn sách như thế đã được lịch sử chứng minh.
Tâm lý học hiện đại có thể bàn gì về điều này?
Quy luật đời sống tâm lý là một thể thống nhất toàn vẹn của nhận thức, tình cảm và ý chí, của quá trình, trạng thái và thuộc tính, của các nhóm thuộc tính (khí chất và tính cách, xu hướng và năng lực) là quy luật chung nhất, lớn nhất được vận dụng khi ta muốn hiểu về cấu trúc con người, cũng như muốn biết rõ về từng hoạt động tâm lý của nó. Ta hãy nói về quy luật này trong việc học ngoại ngữ. Bài khóa giàu lượng thông tin văn hóa chung thời đại đối với những người có nhu cầu và tình cảm, hứng thú và động cơ ứng với lượng thông tin ấy sẽ tác động không chỉ lên bề mặt của các quá trình nhận thức, mà còn đụng đến dấy lên mối liên hệ, gây chấn động đến toàn bộ đời sống tâm lý của nó. Nhờ thế, lượng thông tin ấy sẽ được tri giác, được ghi nhớ, được suy nghĩ, được tưởng tượng, được cảm xúc mạnh hơn để kết quả trong tâm hồn, trí tuệ của người đọc được nhiều hơn. Và cũng với lượng thông tin ấy, ngôn ngữ mới chuyển tải nó cũng được hấp thụ.
Trong phạm vi bài viết này, ở đề mục này, chúng tôi chỉ nói đến hành động trí nhớ trong toàn bộ hoạt động tâm lý của cá nhân. Trí nhớ hiện diện trong mọi hoạt động của con người, nhưng nó chỉ là một trong hàng chục hiện tượng tâm lý khác. Ngay trong nhận thức, thì nó cũng chỉ là một trong 6 quá trình tâm lý khác, nó ở cạnh cảm giác và tri giác, tư duy và tưởng tượng, chú ý và ngôn ngữ.
Nhiều người than phiền trí nhớ mình giảm sút quá, nên khó nhớ và dễ quên nhiều điều phải ghi nhớ, nhất là trong việc học ngoại ngữ. Không ít người, trong đó có cả các chuyên gia dạy tiếng, chưa đánh giá đúng mức ảnh hưởng của nội dung bài khóa đối với thực tiễn đời sống thì vẫn luôn luôn chỉ rõ điều đó. Vì thế, vấn đề đong đầy nén chặt lượng thông tin văn hóa chung thời đại theo một hệ thống nào đó cho bài khóa ngoại ngữ cho đến nay vẵn chưa được đề lên thành nguyên tắc lớn trong khoa học dạy ngôn ngữ mới.
Nhưng trong thực tiễn dạy học chữ Hán, do những điều kiện lịch sử đặc thù của nó, nguyên tắc đó đã được thể hiện một cách tự nhiên, và đã đem lại hiệu quả rất lớn cho người học.
Dưới đây chúng ta hãy phân tích việc ghi nhớ bài thơ Nam quốc sơn hà của Lý Thường Kiệt ở các nhà Nho và cũng là ở mọi người để giải quyết một phần vấn đề vừa được nêu lên.

Nam quốc sơn hà Nam đế cư,
Tiệt nhiên phân định tại thiên thư.
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm,
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.

Bài thơ gồm 4 câu với 28 chữ. Thuộc bài thơ tức là thuộc 27 (3) chữ, và cũng từ đó, nếu cần thiết và biết cách học thì vừa ôn lại vừa biết thêm nhiều chữ nữa. Còn hiện tượng ngữ pháp trong bài thơ thì tất nhiên phong phú, đa dạng cũng giống như các văn bản khác của các tiếng khác trong hiện tượng tương tự.
Tất cả những người học chữ Hán trước đây đều nói rằng sau khi nghe thầy học bình giảng xong là thuộc cả và nhớ mãi.
Chúng ta hãy phân tích xem bài thơ được ghi nhớ như thế nào nhờ những yếu tố tương hợp giữa văn bản và tâm lý người học. Những yếu tố này hiện diện trong quá trình ghi nhớ thường chỉ được người học cảm nhận trong một cảm xúc tích cực. Hiện tượng này cũng gần giống như khi ta bước đi, ta chỉ cảm nhận được tính tích cực trong một động tác, mà không cảm thấy được hơn 50 xung động thần kinh điều khiển bước đi đã diễn ra.
Chúng ta có thể kể đến những yếu tố sau đây:
Bài thơ là văn bản hoàn chỉnh, có nghĩa, hợp lô - gích như tất cả những văn bản bình thường khác nhưng nó có những cái đáng chú ý; nó là thơ và lại là thơ tứ tuyệt, nên phù hợp với hứng thú văn chương của nhiều nhà nho và không làm quá tải với trí nhớ của người tiếp nhận, do số lượng từ ít. Nó là tiếng nói của một vị anh hùng dân tộc và cũng là của cả một dân tộc trong giờ phút thiêng liêng của lịch sử, giờ phút Tổ quốc đứng trước nguy cơ của nạn ngoại xâm từ một nước lớn. Nó thể hiện khí phách anh hùng, niềm tin vào sức mạnh của chính nghĩa, của pháp lý quốc tế, vào sức mạnh bất khả chiến thắng của một dân tộc có truyền thống giữ nước. Nó vang lên niềm tự hào của cả một dân tộc.
Bài thơ là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của nước ta.
Nó lại được nhuốm màu sắc thần bí, khêu gợi trí tò mò do được gắn liền với một giai thoại lịch sử nên dễ làm cho quá trình xúc cảm, tư duy và tưởng tượng trên đây để làm cho quá trình trí nhớ ở chủ thể tiếp nhận diễn ra có kết quả tốt hơn.
Bản thân bài thơ là một tài liệu có giá trị sử cao, đồng thời cũng là tác phẩm văn học có giá trị nghệ thuật rất đáng trân trọng. Chủ thể có trình độ nhận thức và biết đặt thêm hai mục đích học vấn quan trọng đó nữa, hiệu quả của ghi nhớ càng cao hơn, càng cao hơn nữa nếu chủ thể hình dung vốn văn hóa chung này sẽ được vận dụng vào những hoàn cảnh, tình huống giao tiếp trong tương lai đặc biệt là khi sử dụng nó không chỉ như một công cụ bình thường mà còn có thể như một vũ khí sắc bén trước một đối phương nào đó.
Tất nhiên, chúng ta còn cần phải tính đến ảnh hưởng của những dạng kích thích sau đây của bài thơ đối với chủ thể tiếp nhận. Người học được học bài thơ từ một văn bản có chữ viết đẹp, trang trọng (nếu được phép lạc đề xa đề một chút, ta có thể nói đến việc đọc bài thơ từ những dòng chữ trên trang giấy đặc biệt có hoa văn phơn phớt một màu đẹp nào đó làm nền, hoặc được nghe bài thơ bằng một giọng đọc, giọng ngâm, giọng bình giảng đặc trưng do có sự thấm đượm những cảm xúc sử thi của một tâm hôn tràn đầy lòng yêu nước, chí căm thù và tinhh thần tự hào dân tộc thì hiệu quả của việc ghi nhớ được tăng cường thêm, thậm chí đối với một người nào đó, hiệu quả đó đến một cách tức khắc, bất ngờ và để lại một dấu ấn cực kỳ mạnh mẽ và sâu sắc. Một hiệu quả ghi nhớ như vậy thường chỉ xuất hiện đối với những văn bản mang lượng thông tin văn hóa chung thời đại.Thật khó mà nói rằng, một đoạn văn hội thoại thường gặp hàng ngày có thể gây ra những cảm xúc lớn để giúp trí nhớ làm việc tốt hơn ở người học kiểu như trên nhờ tính kích thích của chữ viết và giọng đọc, trừ những trường hợp đặc biệt lắm mà ta chưa tiện nêu ra ở đây.
Bài thơ nếu được học trong một không gian, một thời gian thích hợp, cógiá trị xúc tác và các quá trình nhận thức chúng, tức được học trong một hoàn cảnh cótính kích thích tâm lý thuận lợi, thì nhất định cũng được ghi nhớ tốt hơn. Sức kích thích này của thông tin văn hóa chung thời đại trong bài khóa có thể đem so sánh với sức kích thích của văn hóa tình huống giao tiếp thực hàng ngày, một sức kích thích mà người học ngoại ngữ không có cái may mắn được ở trong môi trường bản ngữ hầu như không có.
Tóm lại, hoàn cảnh ra đời của tác phẩm, sự kiện lịch sử mà văn bản phản ánh, uy tín và trách nhiệm xã hội của tác giả, nội dung tư tưởng, tình cảm và hình thức nghệ thuật của bài thơ nói chung cũng như ý nghĩa của nó đối với người học đã làm cho chủ thể nhận thức có khả năng phát huy được sức mạnh tổng hợp của toàn bộ đời sống tâm lý của mình với những thành phần cảm giác và tri giác, tư duy và tưởng tượng, chú ý và ngôn ngữ đến cảm xúc và tình cảm, để cho trí nhớ của mình không phải làm việc một cách đơn độc. Bài thơ từ chỗ là đối tượng của hành động ghi nhớ chuyển dần sang đồng thời là đối tượng của nhiều hành động tâm lý khác đặc biệt là của hành động tư duy. Đó là một bí quyết của việc học tập ở đây, và cũng chính là một lý do cơ bản của việc đề lên nguyên tắc mới quan trọng: hệ thống bài khóa ngoại ngữ được đong đầy nén chặt lượng văn hóa chung thời đại.
Xét về nhiều tiêu chuẩn của một bài khóa ngoại ngữ theo đường hướng giao tiếp, bài thơ Nam quốc sơn hà chưa phải là loại bài khóa tiêu biểu. Nhưng xét theo tiêu chuẩn của lượng thông tin văn hóa chung thời đại (4) và nhất là tính thêm điều kiện dễ có sẵn văn bản trong trí nhớ của nhiều người khi đọc bài viết này cũng như tính tiện lợi của sự phân tích những yếu tố tương hợp giữa văn bản và tâm lý người học chúng tôi đã chọn bài thơ trên để làm ví dụ phân tích. Sự nêu lên các yếu tố đó như đã được làm ở trên cũng hoàn toàn mới dừng lại ở mức gợi ý, chưa đến mức đầy đủ, rạch ròi từng điểm và xếp theo một thứ tự chặt chẽ để có thể dẫn người đọc đến chỗ có thể hình dung được sự vận động và hiệu quả của quá trình trí nhớ, quá trình tưởng như phức tạp không thể nhận thức nó một cách chính xác gần giống như nhận thức sự vận động của một bước đi gồm hơn năm mươi xung động thần kinh. Chúng tôi muốn tránh bớt sự dài dòng và nặng nề cho người đọc, một khi phạm vi bài viết này đã cho phép.
Tất cả những điều vừa trình bày trên đây về việc ghi nhớ một tài liệu, ta thấy rõ rằng, hiệu quả của việc ghi nhớ phụ thuộc không chỉ vào sức làm việc riêng của trí nhớ. Trí nhớ chỉ đạt năng suất cao trong hoạt động khi nó được sự hỗ trợ tích cực của tri giác, tư duy, tưởng tượng, chú ý và ngôn ngữ của cảm xúc và tình cảm: của nhu cầu hứng thú và động cơ, nói chung là của toàn bộ nhân cách, tức của toàn bộ sức mạnh tổng hợp của đời sống tâm lý trong chủ thể.
Trên cơ sỏ khoa học đó, ta nói rằng việc đưa lượng thông tin văn hóa chung thời đại vào bài khóa ngoại ngữ, không những không cản trở cho việc ghi nhớ ngữ liệu, mà còn tác động tương hỗ, qua lại làm cho cả hai loại thông tin đều được người học nắm tốt hơn. Quả là trong việc học ngoại ngữ chữ Hán, tổ tiên ta đã vận dụng được quy luật số một của tâm lý con người theo quan điểm của tâm lý học hiện đại.
Văn bản mang đồng thời hai lượng thông tin chất lượng cao như trên ta đã nói không những được ăn sâu vào trí nhớ của nhà nho; mà do đó còn có sức sống mạnh mẽ ở cả cộng đồng rộng lớn trong trường kỳ lịch sử. Nhiều câu từ trang sách chữ Hán khi vang lên thỏa mãn người nghe về cả ba nhu cầu đạo đức, trí tuệ, và thẩm mỹ. Chẳng hạn, như những câu “Ngọc bất trác, bất thành khí, nhân bất học, bất tri đạo” (Viên ngọc không giũa, không thể thành đồ dùng, người không học, không thể biết đạo được) (Lễ ký) “Hiếu nhân bất hiếu học, kỳ tế giả ngu” (Người có nhân mà không thích học, thì cái che đi là sự ngu muội) (Luận ngữ). “Kỷ sở bất dục vật thi ư nhân” (Cái gì mình không muốn thì đừng làm cho người); “Kỷ dục lập nhi lập nhân, kỷ dục đạt nhi đạt nhân” (Cái gì mình muốn dựng lên thì dựng cho người) (Luận ngữ).
Quy luật vận động đồng thời và tác động qua lại giữa ý và lời, giữa tư tưởng và ngôn ngữ, giữa nội dung và hình thức biểu đạt được người xưa học theo sách chữ Hán: thể nghiệm thường xuyên hơn nhờ sức mạnh của giá trị và tác dụng của văn bản, như ta đã rõ, là một mặt; và nhờ thái độ coi trọng nội dung văn bản của người học, một thái độ được nuôi dưỡng bằng phương châm “Tiên học lễ, hậu học văn”và quan điểm đã thành truyền thống “Văn dĩ tải đạo”, là một mặt khác.
Mặt thứ hai có được ở người học trước hết là do mặt thứ nhất tức nội dung của sách. Phương châm “Tiên học lễ, hậu học văn” và quan điểm “Văn dĩ tải đạo” vốn có của người viết sách, rồi ở từng trang sách. ở đây, ta cũng cần lưu ý thêm cách hiểu nội dung phương châm quan điểm ấy của người xưa. “Lễ nói đây không chỉ là những quy định về thể thức giao tiếp, mà là toàn bộ những chuẩn mực đối nhân xử thế, nói chung là đạo làm người (dĩ nhiên đạo ấy là của xã hội buổi đó); “Lễ” là cả một nội dung cơ bản của học thuyết Nho giáo, chi phối toàn bộ xã hội. “Văn”đây không chỉ là văn chương, càng không phải chỉ là hình thức văn chương, mà là toàn bộ tư tưởng, tri thức, kỹ năng của thời đại; nó chở đạo, trong đó có đạo làm người.
Vì thế trong Luận ngữ, sách ghi lại những tư tưởng của Khổng Tử, Thánh kinh của người Trung Hoa xưa, mới có câu trở thành khuôn vàng thước ngọc trong xử thế: “Đệ tử nhập tắc hiếu, xuất tắc đễ, cẩn nhi tín, phiếm ái chúng nhi thân nhân, hành hữu dư lực, tắc dĩ học văn” (Người đệ tử vào thì hiếu, ra thì đễ, cẩn thận mà tin tưởng, yêu cả mọi người, nhưng thân với người có nhân, làm được những điều ấy, có thừa sức mới học văn (Luận ngữ).
Trong thực tế, người xưa khi dạy học chữ Hán đã khai thác triệt để quy luật này của tâm lý học hiện đại, triệt để đến mức ta tưởng như người xưa đã phạm phải sai lầm lớn về phương pháp dạy ngoại ngữ, tưởng như họ không tính gì đến đặc điểm tâm lý lứa tuổi, khi họ đặc biệt chú ý mặt tư tưởng nội dung của văn bản. Cậu bé tóc còn để chỏm đến lớp học đã phải nghe giảng về đạo lý khi còn học chữ trong cuốn Tam tự kinh như ta đã biết. Phải thừa nhận rằng, một cuốn sách vỡ lòng như thế, tự thân nó chứa đựng khả năng phân chia các ông đồ ra làm hai phía: phía này dạy chữ với sự thuyết giáo đạo đức trừu tượng khô khan, khó hiểu, kém hấp dẫn, để rồi người học khó nhớ cả chữ và chán luôn cả việc học; còn phía kia nối gót Khổng Tử, người có nghệ thuật sư phạm cao, biết kể chuyện với dụng ý tạo tình huống có vấn đề, tận dụng vốn kinh nghiệm, phát huy tính tích cực của người học.
So sánh việc dạy chữ ngày xưa với ngày nay, ta thấy có sự khác nhau như sau. Ngày nay, trẻ bắt đầu học ngoại ngữ bằng việc làm quen với lời nói của ngôn ngữ mới trong tình huống của sinh hoạt hàng ngày. Còn ngày xưa trẻ bắt đầu học chữ Hán bằng việc tiếp nhận những thông tin văn hóa chung thời đại (dĩ nhiên, là những thông tin gắn liền với sự tu dưỡng nhân. Ngày nay, trẻ bắt đầu học ngoại ngữ bằng việc làm quen với lời nói của ngôn ngữ mới trong tình huống của sinh hoạt hàng ngày. Còn ngày xưa trẻ bắt đầu học chữ Hán bằng việc tiếp nhận những thông tin văn hóa chung thời đại ( dĩ nhiên, là những thông tin gắn liền với sự tu dưỡng nhân cách trong giao tiếp, trong quan hệ đời thường với những người xung quanh, với xã hội). Trẻ nắm được chữ nhờ sự nắm tri thức. Học chữ không có mục đích tự thân. Trong cách nhấn mạnh sự khác biệt, ta có thể nói rằng, trẻ ngày nay học ngoại ngữ thiên về cảm tính trực tiếp nếu có chú trọng đến tư duy khái quát, thì tư duy ấy chủ yếu vẫn là hướng vào hiện tượng ngôn ngữ (ít nhất là ta có thể nhận thấy điều này trong giờ học ở lớp). Còn trẻ ngày xưa bắt đầu học chữ Hán thiên về lý tính nhiều hơn, tâm trí của trẻ được hướng vào nội dung ý nghĩa mà ngôn ngữ đã phản ánh.
Trong khi thừa nhận rằng việc dạy học chữ Hán ở Việt Nam trước đây đã có quá trình phát triển đi lên dưới ảnh hưởng của nhiều nhân tố, trong đó có nhân tố tác động của ngôn ngữ học và có thể cả lối tư duy khoa học thực nghiệm từ phương Tây, ta càng có thể khái quát được rằng, phương pháp dạy học chữ Hán ngày xưa, ít nhất là trên lý thuyết và ở thực tiễn của những nhà giáo ưu tú, chủ yếu đi từ nội dung đến hình thức ngôn ngữ, từ ý đến lời. Vì thế trong khi đọc, cả tâm và trí đều được coi trọng, có khi tâm được nhấn mạnh hơn trí, ý văn, tứ thơ bao giờ cũng được xem là yếu tố chủ đạo trong hoạt động lời nói. Lối học vẹt và loại văn khuôn sáo chỉ thịnh hành ở giai đoạn suy vong của chế độ phong kiến.
Nhiều nhà soạn sách giáo khoa thực hành ngoại ngữ hiên nay cũng thấy đến mức độ nào đó quy luật này, nhưng trong quá trình hướng mạnh vào việc tạo văn bản có lượng thông tin văn hóa chung thời đại mà thực chất cũng mang sức kích thích của tính giao tiếp ở một chiều sâu khác mà văn bản tình huống sinh hoạt không thay thế được. Việc đưa thêm những câu tục ngữ, ca dao, những danh ngôn câu đố vào trang sách giáo khoa kèm theo các bài khóa, thì chỉ mới giống như những bông hoa được cài lên mái tóc cho cô gái, để làm duyên; còn gương mặt, trí tuệ, tâm hồn, tính cách của cô gái bài khóa, thì vẫn chưa có gì thay đổi đáng kể. Bởi lẽ, một bài khóa ngoại ngữ hiện nay muốn có lượng thông tin văn hóa chung thời đại có sức mạnh kích thích tâm lý người học như sách học chữ Hán ngày xưa đối với người đương thời, cần phải có sự hợp tác tay đôi trực tiếp giữa chuyên gia ngoại ngữ với các nhà khoa học và nhà nghệ sĩ lớn; trong đó, người này nêu lên yêu cầu và thiết kế về mặt ngôn ngữ, còn người kia thể hiện nội dung tư tưởng theo một cách làm của một cơ chế rất mới mà trong phạm vi bài viết này tác giả xin phép chưa phải trình bày. Có như thế chúng ta mới thừa kế được kinh nghiệm của người xưa.
Quy luật hiệu quả của tác động bên ngoài thông qua những điều kiện bên trong được vận dụng trong dạy học chữ Hán, trong đó, sách giáo khoa đong đầy nén chặt lượng thông tin văn hóa chung giữ một vai trò rất quan trọng. Tác động của bên ngoài từ văn bản bài khóa là tác động đồng thời của nội dung và hình thức, ở đây, ta nói chủ yếu về tác động của nội dung. Điều kiện bên trong là toàn bộ đời sống tâm lý của một người với những đặc điểm của nó. ở đây, ta chú ý nhất tới đặc điểm của nhu cầu, hứng thú, động cơ.
Trong đời sống ai cũng thể nghiệm được sức mạnh của tâm lý trong sự đòi hỏi cái mà người ta cần, trong sự say mê cái mà người ta hứng thú, trong sự vươn tới cái đã trở thành mục đích. Nhu cầu của cá nhân có thể phát triển cao đến mức tạo nên hiện tượng tâm thế đặc biệt làm cho sự phản ánh, đánh giá chất lượng kích thích theo 1 kích thước, trọng lượng, màu sắc, hình dáng, nhiệt độ riêng qua một lăng kính có độ chiết quang rất lớn. Tâm thế tích cực làm ta quên trở ngại, chấp nhận dễ dàng khó khăn. Hứng thú phát triển cao đến mức làm ta ham mê đối tượng làm thoả mãn nó. Chẳng hạn, đó là hiện tượng người ta có thể ngồi hàng giờ mải miết, quên thời gian và mệt nhọc, quên bận rộn và lo âu khác để nhận một thông tin từ trang sách khi thông tin này bắt đầu gây nên những cảm xúc trí tuệ, đạo đức, hay thẩm mỹ.
Nếu như nhu cầu đã tạo thành bản chất, cơ chế của tất cả các dạng tích cực của con người, thì động cơ là sự thể hiện cụ thể của bản chất: thể hiện ở sự thúc đẩy, lôi cuốn, điều chỉnh hoạt động. Cùng một việc làm, nhưng mỗi người có những động cơ khác nhau - khác nhau về nội dung, tính chất và sức mạnh. Chính vì vậy, hệ động cơ là một điều kiện bên trong đáng quan tâm nhất khi ta xét đến hiệu quả của tác động bên ngoài.
Vận dụng quy luật tâm lý đó, sách học chữ Hán của người xưa, đúng như trên gọi của nó là sách chữ Nho, tức sách nói về đạo Nho, tuyên truyền cho Nho giáo, dù là sách cho lứa tuổi nào, trình độ nào, tuyên truyền bằng nghệ thuật của văn chương, của triết học. Ngay cả khi nói về các khoa học khác nó cũng chở nặng đạo lý Nho giáo (hàm lượng tính tích cực của nó đối đời sống với con người và sự tiến bộ của lịch sử xã hội, đó là vấn đề mà chúng ta chưa xét ở đây). Sách lịch sử có khi kể chuyện theo phong cách văn học, đánh giá người theo tiêu chuẩn đạo đức, tất cả cái đó đều nhằm vào mục đích giáo huấn. Bộ Đại Việt sử ký toàn thư do Ngô Sĩ Liên, nhà sử học Việt Nam cuối thế kỷ XV biên soạn là một ví dụ.
Chỉ tính riêng hình ảnh của “kẻ sĩ” và “người quân tử” được vẽ nên từ hàng vạn trang sách chữ Hán cũng đủ nói lên sức kích thích của tài liệu học tập ứng với nhu cầu, hứng thú, động cơ của người học trong nhà trường phong kiến ngày xưa như thế nào. Bằng văn chương và triết học, bằng kể chuyện và nghị luận, bằng thơ ca và văn xuôi...hình ảnh người quân tử mà hình mẫu là đức thánh Khổng Tử hiện lên dần dần trong từng câu, từng chữ đã hun đúc nên những tấm gương khổ học chứa đựng trong nó sức mạnh tổng hợp của toàn bộ sức mạnh tâm lý ở nhiều thế hệ nhà nho để giúp họ lập nên cái kỳ tích trong việc học ngoại ngữ “chữ Hán”, một kỳ tích mà theo chúng tôi có thể được giải thích bởi lý luận của tâm lý học hiện đại, để chuyển đến cho khoa học dạy ngoại ngữ hiện nay của nước ta cái chìa khóa của sự đổi mới, nâng cao chất lượng của việc dạy học và trong cách nghĩ, cách làm theo quan điểm chúng tôi cũng là sự nghiệp vĩ đại nâng cao dân trí nói chung.
Hẳn là trong cách suy nghĩ hợp lô gích đó, sự tồn tại và phát triển của Viện Hán Nôm trong cả hai chức năng lý luận và thực tiễn với nội dung mới, thiết nghĩ đã hoàn toàn rõ.
Trong lịch sử của nhân loại, mỗi dân tộc, do những điều kiện tự nhiên – thiên nhiên và lịch sử - xã hội nhất định, có những đóng góp riêng của mình vào những tiến bộ chung, nhờ biết khai thác những cái gì đó từ truyền thống của mình mà nội dung của nó xét đến cùng là niềm tin và sức mạnh từ một tư tưởng nào đó.
Bất chấp mọi hạn chế lịch sử, bù đắp cho nhiều nhược điểm của nền giáo dục phong kiến, cách dạy học ngoại ngữ chữ Hán với sách giáo khoa thực hành đong đầy nén chặt lượng thông tin văn hóa chung thời đại một cách có hệ thống đã làm trọn được nhiệm vụ lớn lao của nó trong sự nghiệp vĩ đại nâng cao dân trí trong cùng một lúc về cả hai phương diện: ngôn ngữ mới và văn hóa chung. Tài sản tinh thần vô cùng quý giá đó không dễ gì dân tộc nào cũng có; và nếu có, không dễ gì dân tộc cũng sớm nhận ra nó, để có thể kế thừa nó một cách sáng tạo.
Tạo ra những bộ sách giáo khoa ngoại ngữ có lượng văn hóa thông tin chung thời đại vừa phổ cập, đề cao theo hệ thống nào đó đáp ứng nhu cầu của người học là tạo ra một công cụ chủ yếu mới theo nguyên lý mới. Công cụ mới như thế nào cũng đòi hỏi một phương pháp vận hành và những thao tác mới hoàn toàn ứng với nó. Cuốn sách giáo khoa ngoại ngữ mới mà công trình nghiên cứu của chúng tôi gợi ra cũng giống như vậy: nó đòi hỏi cách dạy và học mới. Sự nghiệp này sẽ gây ra nhiều khó khăn và tốn kém; nhưng đó là cái khó khăn và tốn kém của việc đắp một con đường mới, xây những cây cầu mới cho con tàu học vấn ngoại ngữ.
Chúng ta còn có thể hình dung được những gì nữa khi cuốn sách giáo khoa ngoại ngữ là sản phẩm của sự hợp tác tay đôi trực tiếp giữa chuyên gia ngoại ngữ và những nhà khoa học lớn, nhà nghệ sĩ bậc nhất của thời đại, để rồi lần đầu tiên trong lịch sử dạy tiếng, nó vừa được đối xử vừa như một tài liệu dạy ngoại ngữ, vừa như một tài liệu khoa học với đầy đủ ý nghĩa của nó, như một số bộ sách chữ Hán của người xưa hiện còn trước mắt chúng ta ?

B.Đ.M

CHÚ THÍCH

(1) Nhiều cứ liệu trong bài viết này do ông Bùi Xán, cha tôi cung cấp. Những sai sót có thể có ở đây là do sự lãnh hội của tôi gây ra.
2). Trước cuốn Tam thiên tự văn giải nghĩa này của Ngô Thì Nhậm, chỉ có cuốn Chỉ Nam ngọc âm giải nghĩa của bà Pháp Tính được ước đoẩn đời vào thế kỷ XV, trong đó tác giả đùng chữ Nôm để giải thích hơn 3.000 từ ngữ tiếng Hán, chia thành 39 loại bộ, mỗi loại bộ là một bài thơ dài gồm từ 100 câu thơ trở lên. Và sau cuốn của Ngô Thì Nhậm, còn một vài cuốn khác như Đại Nam quốc ngữ của Văn Đa cư sĩ Nguyễn Văn San.
3) Chữ Nam được dùng hai lần.
4) Văn hóa chung thời đại, nói một cách thật vắn tắt là lượng tri thức bách khoa cần thiết cho cuộc sống mọi người. Vì thế, trong đó tất nhiên, có khối lượng lớn của tri thức văn học. Tác phẩm văn chương của quá khứ đã đi vào lịch sử văn học bao giờ cũng cần có chỗ đứng trong trí tuệ và tâm hồn của người hiện đại. Quan niệm như thế, chúng tôi lấy bài thơ này làm ví dụ cho bài viết của mình. /.

THỦ PHÁP DỐI LẬP QUÁ KHỨ HIỆN TẠI TRONG THƠ ĐƯỜNG VÀ SỰ THỂ HIỆN THỦ PHÁP ẤY Ở MỘT SỐ BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT

THỦ PHÁP ĐỐI LẬP QUÁ KHỨ HIỆN TẠI TRONG THƠ ĐƯỜNG VÀ SỰ THỂ HIỆN THỦ PHÁP ẤY Ở MỘT SỐ BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT

NGUYỄN TUYẾT HẠNH

Thơ Đường đưa con người tham gia vào hòa điệu sinh thành đại đồng của vạn vật. Nhiệm vụ của nhà thơ là sáng tạo ra những hình ảnh, những động thái của thế giới hoàn hảo, mà muốn như vậy phải đưa chúng vào thế giới của ký ức. Một nhà thơ phương Tây đã nói Thiên đường chỉ tồn tại trong ký ức. Những gì trong ký ức mới đẹp, mới vĩnh cửu, vì khi mọi vật lùi vào ký ức là chúng đã chống lại với mọi đổi thay, chúng thở thành bất tử.
Sự hướng về quá khứ gần như tuyệt đối, có nhà nghiên cứu cứ coi đó là đặc điểm tâm lý của người Trung Quốc cổ. Quá khứ không ở sau họ mà ở ngay trước họ. Họ luôn luôn đối diện với quá khứ để thấy sự tồn tại của ngày hôm nay là khoảng thời gian mong manh ngắn ngủi, cuộc sống là phù du, ảo mộng và cái chết chính là sự trở về (sinh ký, tử quy).
Chính vì thế mà trong thơ ca của họ, nhất là thơ Đường, các hình ảnh luôn luôn nằm trong thế đối lập giữa quá khứ và hiện tại, giữa vĩnh cửu và phù du, giữa sinh thành và hủy diệt, giữa mộng mơ và thực tế. Thế đối lập chính vẫn là thế đối lập giữa hiện tại và quá khứ.
Các nhà thơ Đường thường lấy cái điêu tàn của hiện tại đối lập với cái huy hoàng của quá khứ để tạo nên nỗi ngậm ngùi trong lòng người đọc. Như bài Ô y hạng của Lưu Vũ Tích:

Chu Tước kiều biên dã thảo hoa,
Ô y hạng khẩu tịch dương tà.
Cựu thời Vương Tạ đường tiền yến,
Phi nhập tầm thường bách tính gia.

(Bên cầu Chu Tước mọc đầy hoa đồng cỏ dại. Ngoài ngõ Ô y bóng đã tà. Những con chim yến xưa làm tổ trên lầu Vương Tạ, Nay bay vào nhà dân thường)

Đỗ Bằng Đoàn, Bùi Khánh Đản dịch:

"Chu Tước bên cầu hoa cỏ tươi,
Ô y ngõ cũ bóng chiều soi.
Yến xưa làm tổ lầu Vương Tạ,
Nay đến nhà dân ríu rít rồi."

“Dã thảo hoa” sao dịch thành “hoa cỏ tươi”? Như thế là làm mất đi cái sự hoang phế của cầu Chu Tước, trước đây vốn là nơi nổi tiếng. Cầu Chu Tước, ngõ Ô y của hai nhà họ Vương, họ Tạ giàu sang thời xưa, bây giờ đã trở thành hoang phế. Hoa cỏ trước đây đựoc chăm chút cẩn thận, giờ đây không còn nữa, thay vào đó là hoa cỏ hoang mọc đầy.
Một là cảnh vật hoang tàn, hai là thời gian đã xế. Cả không gian và thời gian đều hiu hắt lụi tàn. Loài chim yến sang trọng trước kia vẫn ở chốn lâu đài, mà nay cũng phải bay vào nhà dân dã. Mọi cái đều đổi thay tàn tạ “tang thương đến cả hoa kia, cỏ này”. Dịch “dã thảo hoa” thành “hoa cỏ tươi” là làm mất đi một đỉnh của cấu trúc tam giác đổi thay chuyển hóa của bài thơ.

Hai câu thơ rất nổi tiếng của Bà Huyện Thanh Quan trong: Thăng Long thành hoài cổ “hẳn là có chịu ảnh hưởng của bài Ô y hạng”:

Lối xưa xe ngựa hồn thu thảo,
Nền cũ lâu đài bóng tịch dương.

Hai hình ảnh “thu thảo” và “tịch dương” đã gợi cảnh tang thương biến đổi của thành Thăng Long. Nếu thay “thu thảo” thành “xuân thảo” hay “phương thảo” thì hiệu quả gợi cảm ấy chắc sẽ giảm đi nhiều lắm.
Trong hai hình ảnh “Dã thảo” và “tịch dương tà” của bài Ô y hạng thì hình ảnh “dã thảo” hàm ý nhiều hơn hình ảnh “tịch dương tà”. “Tịch dương tà” chỉ là thời gian trong ngày mà tác giả chọn lựa để làm tăng thêm nền buồn của khung cảnh. “Dã thảo hoa” mới thực sự là hình ảnh cho thấy sự đối lập. Không để ý đến sự đối lập nằm ở đâu thì dịch giả sẽ cho một bản dịch kém cảm xúc.
Bản dịch của Tùng Vân trong Nam phong tạp chí tạo được nỗi ngậm ngùi, nhờ dịch được thế đối lập trên.

Bên cầu Chu Tước cỏ đìu hiu,
Ngoài ngõ Ô Y nhạt bóng chiều.
Chim yến hai nhà Vương, Tạ cũ
Lều tranh bách tính lại bay vào,

Hay bài Sơn phòng xuân sự của Sầm Tham:

Lương viên nhật mộ loạn phi nha,
Cửu mục tiêu điều tam lưỡng gia.
Đinh thụ bất tri nhân khứ tận,
Xuân lai hoàn phát cựu thời hoa.

(Lương viên buổi chiều tà, quạ bay tán loạn. Trông hết tầm mắt chỉ thấy nóc nhà xơ xác. Cây trong sân không biết người đã đi hết, nên xuân đến vẫn cứ nở những đóa hoa của thời xưa)

Khu vườn đầy những tân khách hào hoa, những cung nhân xinh đẹp, cùng với chủ nhân phong nhã là thái tử Lương Hiếu Vương đã đi hết cả rồi, mà cây vẫn vô tình nở những đoá hoa xinh đẹp của thời thịnh vượng, huy hoàng, không biết đến những biến thiên của những kiếp đời ngắn ngủi.

Nguyễn Hiếu Văn trên tạp chí Bách khoa đã dịch:

Lương viên quạ lượn buổi chiều tà,
Lác đác buồn thay mấy nếp nhà.
Vắng bóng người xưa cây chẳng biết,
Xuân về hoa dại nở bung ra.

Và Giang Phu dịch:

Quạ liệng vườn Lương bóng ác tà,
Tiêu điều đây đó một đôi nhà.
Người xưa nay vắng cây nào biết,
Hoa gặp xuân về lại nở ra.

Hai bản dịch trên chưa dịch được “cựu thời hoa”. Hoa vẫn nở những đoá hoa của thời huy hoàng bình yên trong khi người xưa đã đi vắng hết. Sầm Tham đưa ra hai hình ảnh đối lập “nhân khứ tận” và “cựu thời hoa” mà dịch giả dịch thiếu “cựu thời hoa” là làm thiếu đi sự đối lập đến não lòng.
Ngô Tất Tố dịch:

Trời tối vườn Lương quạ dập dìu,
Nhà xa mấy nóc cảnh đìu hiu.
Cây sân chẳng biết người đi hết,
Xuân tới hoa xưa vẫn nở đều.

Tản Đà dịch:

Trời tối vườn Lương quạ lượn lờ,
Nhà đâu vút mắt, nóc lưa thưa.
Cây sân chẳng biết người đi hết,
Xuân đến hoa còn nở giống xưa.

Ngô Tất Tố và Tản Đà dịch được sự đối lập của nguyên tác, dịch được hàm ý của tác giả nhờ dịch được “nhân khứ tận” và “cựu thời hoa”
Về những bài thơ vịnh hoài cổ tích thì khôngai có thể sánh được với Lưu Vũ Tích. Những bài Tây Tái sơn hoài cổ, Thạch Đầu t hành của ông, Bạch Cư Dị hết lời tán thưởng.
Trong tiệc rượu cùng các bạn thơ tại nhà mình, mọi người thi thơ với đề tài “Tây Tái sơn hoài cổ”, Bạch Cư Dị nghe thơ của Lưu Vũ Tĩch xong liền nói: “Trong bốn người đi tìm ly long, bác Lưu đã bắt được ngọc châu rồi, còn lại vảy, móng thì dùng làm gì ?” Những người còn lại đều không làm tiếp nữa. Còn đọc xong câu: “Triều đã không thành tịch mịch hồi” trong bài Thạch Đầu thành, Bạch Cư Dị cực kỳ khen ngợi, nói rằng những bài thơ sau này không ai có thể đặt lời hơn thế được:

Sơn vi cố quốc chu tao tai,
Triều đã không thành tịch mịch hồi.
Hoài thủy đông biên cựu thời nguyệt,
Dạ thâm hoàn quánữ tường lai.

(Núi bao bọc quanh cố đô. Nước triều vỗ vào thành trống rồi rút lui lặng lẽ. Vầng trăng xưa ở phía Đông sông Hoài, đêm khuya vẫn chiếu vào chốn nữ tường).
Theo Đỗ Bằng Đoàn, Bùi Khánh Đản, Trần Trọng Kim và Nguyễn Hiến Lê thì “nữ tường” là chỗ hở trên bờ thành để quân lính nấp bắn quân địch (Đúng ra nữ tường là phần tường con xây trên tường lớn, có khoét lỗ châu mai).
Bài thơ tứ tuyệt này bao gồm hai cặp đối lập.
Vẫn kinh thành xưa mà nay trống vắng chỉ còn nghe tiếng nước triều vỗ vào thành rồi lặng lẽ quay về.
Vẫn vầng trăng ở phía Đông sông Hoài, nhưng ngày nay soi suốt đến chốn nữ tường vắng tanh, trống trải, vốn là nơi được canh phòng nghiêm ngặt thời xưa.
Trần Trọng Kim dịch:

Cựu kinh vây núi chung quanh,
Nước hồ vỗ dưới chân thành vắng không.
Vầng trăng vẫn chiếu bên sông,
Đêm khuya vẫn đến dòm trong nữ tường.

K.D trong Thơ Đường tập I của Nxb. Văn học, Hà Nội dịch:

Sông Hoài trăng cũ phía đông,
Đêm khuya thấp thoáng bóng lồng tường con.

Đỗ Bằng Đoàn, Bùi Khánh Đản dịch:

Bao bọc đô xưa núi mấy hàng,
Thành không vắng vẻ sóng hồ vang.
Phía đông hoài thủy vầng trăng cũ,
Đêm vắng còn soi chốn nữ tường.

Cả ba bản đều không dịch được “tịch mịch hồi” của nguyên tác. “Triều đã không thành tịch mịch hồi” (nước vỗ vào thành không rồi lặng lẽ quay về). Dịch thiếu “tịch mịch hồi” là làm mất đi nỗi ngậm ngùi của dòng nước triều trước cảnh đổi thay, là làm mất đi một cặp đối lập).

Bản của Trần Trọng San dịch được “tịch mịch hồi”, làm cho thiên nhiên trở nên có tình, như chia sẻ cùng con người nỗi mất mát, quạnh hiu:

Núi vây nước cũ còn quanh quẩn,
Sóng đập thành không lặng lẽ về.

Ở cặp đối lập thứ hai:

Hoài thủy Đông biên cựu thời nguyệt,
Dạ thâm hoàn quá nữ tường lai.

Trần Trọng San kiến giải là ánh trăng phía đông sông Hoài, đêm đã khuya vẫn chiếu qua tường các cô gái, chỉ khác là ngày nay các cô gái đã không còn là chinh phụ nữa vì chiến chinh đã chấm dứt rồi:

Trăng sáng bờ đông Hoài thủy trước,
Vượt tường cô gái lúc canh khuya.

Như vậy Trần Trọng San hiểu “nữ tường” là “bức tường nhà cô gái”. Thi Chập Tồn trong Đường thi bách thoại cũng hiểu “nữ tường” như Trần Trọng San khi kiến giải”... có còn chăng đèn sáng của lâu đài, những điệu ca hay, múa khéo, làm cho những đêm dài luôn náo nhiệt ? Không còn gì cả, chỉ còn vầng trăng sáng như thủa nào từ tường nhà cô gái chiếu vào thành”. Rõ ràng là sự suy diễn do hiểu không đúng nghĩa chữ “nữ tường”: “Nữ” trong”nữ tường” không có nghĩa là cố gái mà là “nhỏ”, ngược với vương, mã là “lớn” (theo Thuyết văn thông huấn định thanh”.
Đầu đề bài thơ là “Thạch đầu thành” và cặp đối lập thứ nhất đã nhắc đến nước triều vỗ vào chân thành trống vắng rồi lặng lẽ quay về, thì cặp đối lập thứ nhì sẽ hợp lý hơn nếu như hiểu “nữ tường” là chỗ nấp để canh thành. Chỗ ấy ngày xưa hẳn phải đầy quân sĩ, giờ đây trống vắng không một bóng người để mặc bóng trăng xuyên suốt. Hai cặp đối lập này bổ sung nhau, đã làm cho bài thơ diễn tả được một cách tuyệt vời sự hưng phế xưa nay.

K.D dịch:

Sông Hoài trăng cũ phía Đông,
Đêm khuya thấp thoáng bóng lồng tường con.

Dịch “nữ tường” thành “tường con” dịch giả không gợi được cho người đọc một hình ảnh hoang vắng của Thạch Đầu thành.
Đỗ Bằng Đoàn, Bùi Khánh Đản phần nào dịch được sự đối lập đó:

Phía đông Hoài thủy vầng trăng cũ,
Đêm vắng còn soi chốn nữ tường.

“Nữ tường” không có từ tương đương ở tiếng Việt. Cách xử lý để nguyên từ Hán Việt rồi chú giải bên dưới, tập cho người Việt Nam quen thêm một từ mới, cũng là cách trước đây ông cha ta đã làm.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

- Đỗ Bằng Đoàn, Bùi Khánh Đản: Đường thi trích dịch, Xuân tập, Tủ sách Hoa Xưa, Tài liệu in ronéo, 1960.
- Tản Đà: Thơ Đường, Nguyễn Quảng Tuân, biên soạn, Hội nghiên cứu và giảng dạy Văn học Tp. HCM, Nxb. Trẻ, 1989.
- Trần Trọng Kim: Đường thi, Sài Gòn, Nxb. Tân Việt, 1974.
- Lesevich: Tư tưởng văn học Trung Quốc cổ xưa, Trần Đình Sử dịch, Trường Đại học Sư phạm, Tp. HCM, 1993.
- Giang Phu: Đường thi trích diễm, Sàigòn, Nxb. Long Giang, 1950.
- Ngô Tất Tố: Đường thi, Saigon, Khai trí xuất bản, 1961.
- Trần Trọng San: Thơ Đường, cuốn III, Saigon, Bắc Đẩu xuất bản, 1973.
- Thi Chập Tồn: Đường thi bách thoại, Thượng Hải cổ tịch xuất bản xã, 1987./.

Người biên tập: Phan Văn Các

TẠO CHỮ NÔM TRÊN MÁY TÍNH

TẠO CHỮ NÔM TRÊN MÁY TÍNH

ĐỖ NGUYÊN ĐƯƠNG

Phần lớn các thứ chữ hiện nay được cấu tạo từ một bộ con chữ rất hạn chế, được sắp xếp theo trật tự hàng ngang, thường từ trái sang phải. Chữ Nôm mà cha ông chúng ta dùng trước đây (và ngày nay vẫn còn một số người, trong một số trường hợp, cũng dùng đến nó) thì không như vậy: mỗi chữ được xếp gọn vào trong một hình vuông, dùng những nét hay tổ hợp nét có sẵn sắp xếp theo một cách nào đó, theo cách làm của chữ Hán. Thực ra, các cụ cũng đã phân tích chữ thành nét. Việc phân tích này quá chi tiết (có khoảng 30 dạng nét khác nhau, và người xưa đã đưa về năm dạng cơ bản là chấm, ngang, sổ, phẩy, mác) nên một chữ có thể có đến 30 nét, và việc mô tả vị trí tương quan của các nét hầu như không thể làm được.
Ta hãy xem xét kỹ chữ La tinh. Mỗi con chữ La tinh thực chất là một tổ hợp nét sắp xếp cố định mà thành: như chữ “O” có thể coi là có một nét tròn, chữ “a” có thể coi là có hai nét O (tròn) và @ (móc ngán) đặt dính nhau ở bên phải, v.v. Vậy mỗi con chữ La tinh có thể coi là một tổ hợp nét có sắp xếp (gọi là “cụm nét”) tiêu chuẩn. Còn chữ là một tổ hợp con chữ sắp xếp nhất luật từ trái sang phải, dài ngắn nhiều íttuỳ theo yêu cầu của việc tạo âm đọc hay quy ước khác. Nếu cũng xử lý như vậy với chữ Nôm (và cả chữ Hán) thì phải giải quyết hai vấn đề:
- Quy ước một bộ luật về kết cấu chữ sao cho đủ mô tả các cách sắp xếp có thể có trong ô vuông chứa chữ.
- Chọn ra một bộ “tiết chữ” (cụm nét) dùng làm những đơn vị cơ sở để kết hợp với bộ luật kết cấu trên tạo thành mọi chữ có thể có.
Hai vấn đề này có thể được giải quyết như sau:
1. Luật sắp xếp chữ:
Ngay từ khi mới học chữ Hán, tôi đã được nghe đôi “câu đối chiết tự”:
“Bát đao phân mễ phấn
Thiên lý trọng kim chung”.
Tức là: chữ “bát” (八 ) đặt trên chữ “đao” (刀) thành chữ “phân” (分), đặt bên phải chữ “mễ” (米) thành chữ “phấn” (粉); chữ “thiên” (千) đặt trên chữ “lý” (里 ) thành chữ “trọng” (重), rồi đặt bên phải chữ “kim” (金) thành chữ “chung” (鍾 ). Điều này đã gợi ra hai quy luật rất phổ biến của cách sắp xếp chữ Hán (và cả chữ Nôm):
1.1 Luật chồng nhau: Trong máy tính, tôi dùng dấu “cộng” (+) để thể hiện. Kết cấu của quy luật này là:
[Thành phần trên] + [Thành phần dưới]
Ví dụ:
chữ 俼 (trời) được mô tả là: 天 + 上 ;
chữ 丷 (ngất) được mô tả là: 山 + 乙;
chữ 侢 (nói) được mô tả là: 口 + 內 .
Luật này có thể mô tả cho 3-4 thành phần.
Ví dụ:
chữ 摹 (múa) được mô tả là: 艸 + 曰 + 大 + 手 .
1.2 Luật kề nhau. Trong máy tính, có thể dùng dấu “trừ” (-) để thể hiện. Kết cấu của quy luật này là:
[Thành phần bên trái] - [Thành phần bên phải]
Ví dụ:
chữ 乸 (lẻo) được mô tả là: - 了 ;
chữ 乮 (đeo) được mô tả là: 才 - 刀;
chữ 呵 (khà) được mô tả là: 口 - 可 .
Luật này cũng mở rộng cho 3-4 thành phần.
Ví dụ:
chữ 洳 (nhơ) được mô tả là: -女-口.
Hai luật trên đây chưa đủ mô tả các cách sắp xếp chữ Nôm. Tôi đưa thêm vào hai luật sau đây:
1.3 Luật bao nhau. Trong máy tính, có thể dùng dấu chia (/) để thể hiện.
Hai thành phần được coi là bao nhau khi tiết chữ thứ nhất có một hoặc một sốnét nằm ở hai hoặc ba hay bốn viền ngoài của tiết chữ thứ hai. Kết cấu của luật này là:
[Thành phần bao]/[Thành phần bị bao]
Ví dụ:
chữ 僘 (đau) được mô tả: 疒 / 刀 ;
chữ @ (tỏi) được mô tả: 乙 / 干 ;
chữ (lên) được mô tả: 辶 / 升 ;
chữ 怺 (muôn) được mô tả: 門/ 万;
chữ 囷 (khuôn) được mô tả: 囗 / 禾 .
Luật cân nhau. Trong máy tính có thể dùng dấu “nhân” (*) để thể hiện. Luật cân nhau được dùng khi thành phần thứ nhất có hai khoảng trống ở hai phía, và ở mỗi phía đó được đặt thành phần thứ hai và thành phần thứ ba cân nhau. Kết cấu của luật này là:
[Thành phần gánh] / [Thành phần bên trái, Thành phần bên phải]
Ví dụ:
chữ 夾 (xáp) được mô tả là: 大(人 , 人)
chữ 巫 (vu) được mô tả là: 工 (人 , 人)
1.5 Trong các ví dụ trên đây, các thành phần chủ yếu còn là các tiết chữ, được lựa chọn để việc trình bày được giản đơn. Trong thực tế, một thành phần có thể là một cụm tiết chữ có kết cấu nhất định. Trong trường hợp này, thành phần phức hợp được đặt trong dấu ngoặc đơn, và ngay cả trong dấu ngoặc đơn, thậm chí có thể có thành phần phức hợp nhỏ hơn nữa, lại được đặt trong dấu ngoặc đơn nữa.
Ví dụ;
chữ 捜 (rằm) được mô tả là: 五 + (木-木)
chữ 器 (khí) được mô tả là: (口 - 口) + 工 + (口 - 口).
chữ 窂 (ngòn) được mô tả là: 口 - { -[@ / (白 + 小 )]}
2. Chọn tiết chữ
Chọn những cụm nét nào làm tiết chữ là một vấn đề khá phức tạp. Nếu lấy quá ít (Ví dụ lấy đến nét đơn, tức là có khoảng 30 nét) thì việc mô tả kết cấu của chữ sẽ quá phức tạp mà các quy luật sinh ra ở phần 1 chưa, đủ sức làm được. Vì vậy, phải dựa vào các quy luật kết cấu đã định để chọn tiết chữ sao cho vừa đủ sức mô tả kết cấu, đồng thời công thức mô tả lại không quá phức tạp. Để làm việc này, chúng tôi đã dựa vào những tiêu chí sau đây:
2.1 Tiêu chí chọn tiết chữ;
2.1.1 Các cụm nét thường lặp đi lặp lại nhiều lần trong nhiều chữ có thể được chọn làm tiết chữ. Như vậy, các “bộ” thông dụng của chữ Hán sẽ được chọn làm tiết chữ, vì các bộ này đều là những cụm nét hay chữ giản đơn gặp đi gặp lại nhiều lần, có bộ có thể gặp đến mấy trăm lần, bộ ít gặp cũng đến mấy chục lần. Về mặt kết cấu chữ, các bộ này có thể so sánh với các từ tố của tiếng châu Âu như các thành phần anti -, para - trong tiếng Pháp, un-, - froof trong tiếng Anh, v.v...
Ví dụ các bộ 口 , 才 , 木 , 心 , 辶 , 广 , 門 ... đều được chọn làm tiết chữ.
2.1.2 Các cụm có kết cấu đan nhau hay lồng nhau, mà vị trí tương quan của các nét không thể hoặc khó mô tả bằng các quy luật kết cấu đã nêu ở đoạn 1 trên đây. Đây là các cụm nét bắt buộc phải chọn do tính giản đơn trong các quy luật kết cấu của ta còn mâu thuẫn với tính đa dạng của các kết cấu thực tế.
Ví dụ các cụm nét @, @, 丐 , 井 , 大, 夫 ...
2.1.3. Ngoài hai loại trên ra, còn một số cụm nét tuy không phải là “bộ” trong chữ “Hán”, cũng không phải mô tả kết cấu quá khó khăn, nhưng cũng có thể được chọn làm tiết chữ để làm giảm bớt sự cồng kềnh trong việc mô tả kết cấu chữ.
Ví dụ các cụm nét 合, 斤 , ,可 .
2.2 Thực tế chọn tiết chữ.
Người viết bài này đã thực tế chọn gần 800 tiết chữ làm cơ sở để tạo chữ Nôm (và cả chữ Hán) trên máy tính và cảm thấy rằng bảng chọn đầu tiên này (Version 1, đã công bố ở Hội nghị IRG tháng 2 năm 1994 ở Hà Nội) còn hơi nhiều, có thể giảm đến khoảng 500 – 600 mà chưa ảnh hưởng nhiều đến việc mô tả kết cấu chữ. Bảng tiết chữ rõ ràng cần được kiểm nghiệm trong thực tiễn mới có cơ sở để điều chỉnh thỏa đáng được.
3. Ứng dụng
3.1 ứng dụng đầu tiên (và cũng là mục đích của phương án này) là tạo chữ Nôm trên máy tính. Do chữ Nôm được cấu tạo từ chữ Hán với những quy tắc giản đơn nên có thể áp dụng phương án này để từ một tập hợp chữ Hán có sẵn tạo ra những chữ thuần Nôm (không tồn tại trong vựng tập chữ Hán).
Người viết bài này đã lập được một chương trình để làm việc này trên máy tính, nhưng vì là người lập trình không chuyên nên chương trình còn rất nhiều nhược điểm, chỉ đủ để chứng tỏ rằng phương án là khả thi. Xin trình bày thủ tục tạo chữ qua một số thí dụ, với giả thiết là trong máy tính đã có một tập tiết chữ được sắp xếp và có thể gọi ra một cách dễ dàng (về vấn đề sáp xếp chữ Hán - Nôm, sẽ được trình bày trong một bài khác).
Ví dụ 1: 缊 Tạo chữ (hang).
Chữ này tạo bằng ba tiết chữ: 禾 , 日 và 谷 với công thức là (禾 + 日 ) - 谷. Công thức này có nghĩa là phải thực hiện việc tạo chữ bằng các bước sau:
- Bước 1: Gọi tiết chữ 禾 ra, rồi gọi chữ 日 ra, đặt dưới chữ trước và nén kết quả lại để trở về chiều cao bình thường, được thành phần 香 !
- Bước 2: Gọi tiết chữ 谷 ra, đặt bên phải thành phần đã thu được ở bước 1 rồi nén chiều rộng lại trở về chiều rộng bình thường, được chữ 缊 ,
Ghi chú: 1/ Khi nén chữ lại, để bảo đảm sự cân đối trong ô vuông chữ, các thành phần cần được nén theo tỉ lệ số nét của thành phần đó, thành phần nhiều nét hơn chiếm chỗ rộng hơn.
2/ Khi không sử dụng bộ tiết chữ mà sử dụng vựng tập chữ Hán thì có thể bỏ qua bước 1, mà gọi ngay hai chữ và ra để làm bước 2 trên đây.
Ví dụ 2: Tạo chữ 笗 (nhọn).
Chữ này được tạo bằng 5 tiết chữ:: 巳 , 共 , 小 và 大 với công thức cấu tạo là: [(巳 - 巳 ) + 共 ] – (小 + 大 )
Công thức này có nghĩa là có thể thực hiện việc tạo chữ bằng các bước sau:
Bước 1: Gọi tiết chữ 巳 ra, rồi lại gọi tiết chữ 巳 ra một lần nữa, xếp hai tiết chữ kề nhau và nén lại đến chiều rộng bình thường, được thành phần 巳巳 .
Bước 2: Gọi tiết chữ 共 ra, đặt dưới thành phần thu được ở bước 1, nén lại đến chiều cao bình thường, được thành phần @. Cất đi.
Bước 3: Gọi tiết chữ 小 và tiết chữ 大 ra, ghép chồng nhau rồi nén lại đến chiều cao bình thường, được thành phần 尖 .
Bước 4: Gọi thành phần thu được ở bước 3 ra, ghép kề nhau với thành phần thu được ở bước 4, rồi nén lại đến độ rộng bình thường. Kết quả được chữ 笗.
Ví dụ 3: Tạo chữ 媨 (lướt).
Chữ này được tạo bằng ba tiết chữ: 辶 , 歹 ,刂 . Công thức cấu tạo là:
辶 / (歹 - 刂). Các bước tạo chữ là:
Bước 1: Tạo chữ 列 bằng cách xếp kề nhau hai tiết chữ 歹 và 刂.
Bước 2: Nén kết quả vừa thu được cho phù hợp để đặt vào chỗ trống của tiết chữ 辶 .
Ghi chú: Như vậy, dấu/ trong cấu tạo chữ hàm ý phải dò xem thành phần bao có chỗ rộng cao rộng thế nào để nén thành phần thứ hai cho vừa vào chỗ trống đó.
Ví dụ 4: Tạo chữ 巫 (vu).
Chữ này được tạo bằng ba tiết chữ: 工 , 人 và 人 , công thức cấu tạo là; 工 * (人 , 人 ). Các bước tạo chữ là:
Bước 1: Gọi tiết chữ 工 ra.
Bước 2: Gọi tiết chữ 人 ra, nén lại cho phù hợp chỗ trống bên trái và đặt tiết chữ 人 vào đó.
Bước 3: Gọi tiết chữ 人 ra, nén lại cho phù hợp chỗ trống bên phải và đặt tiết chữ này bào đó.
Khi đã có một vựng tập chữ Hán đầy đủ thì việc cấu tạo chữ Nôm nói chung không dùng đến qui tắc này.
3.1 Các ứng dụng khác:
Mục tiêu của phương án này là việc tạo ra chữ Nôm trên cơ sở các tiết chữ. Nhưng ngoài mục đích chính là việc tạo chữ Nôm ra, còn có thể ứng dụng phương pháp này trong một số việc khác, đặc biệt là khi kết hợp với việc mã hóa chữ Hán - Nôm bằng số để sắp xếp từ điển và vựng tập chữ Hán - Nôm và tiết chữ trong máy tính. Cũng có thể khảo sát vấn đề dạy vỡ lòng chữ Hán dựa trên sự phân tích cấu trúc chữ Hán trong đề án này.
Người viết bài này đã lập được một chương trình trên máy tính để cấu tạo chữ Nôm (và có thể cả chữ Hán) và đã đạt được một số kết quả có thể chứng tỏ rằng phương án là khả thi. Rất mong được trao đổi rộng rãi với những người có quan tâm vấn đề.

Người biên tập: Ngô Thế Long.

SÁCH GIÁO KHOA VĂN PHỔ THÔNG, NHÌN TỪ GÓC ĐỘ DÙNG TỪ HÁN VIỆT

SÁCH GIÁO KHOA VĂN PHỔ THÔNG, NHÌN TỪ GÓC ĐỘ DÙNG TỪ HÁN VIỆT

LÊ ANH TUẤN

Hệ thống sách giáo khoa Văn các cấp trong Trường phổ thông nói riêng và sách giáo khoa phổ thông nói chung đã được cải cách những bước cơ bản, đã đạt được những thành tựu khả quan.Từ năm học 1981- 1982, chúng ta chuyển sang hệ phổ thông 12 năm, thay vì chương trình 10 năm cũ đã không phù hợp với tình hình thực tế đòi hỏi. Còn nay, trong sự nghiệp công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước, lại đặt ra cho ngành giáo dục những mục tiêu cao hơn trong việc biên soạn hệ thống sách giáo khoa, kể cả Khoa học xã hội và Khoa học tự nhiên.
Sách giáo khoa môn Văn phổ thông là bộ phận hết sức quan trọng, chi phối những thao tác trong quá trình “trồng người”, rèn luyện những kỹ năng cần thiết trong toàn bộ hướng tiếp nhận vốn tri thức phổ thông; là chìa khóa để bước vào các cấp học cao hơn, cũng như Nhập nghiệp sau này. Chính vì vậy, để có bộ sáchgiáo khoa Văn mang tính hệ thống, thừa tiếp theo tuyến dọc, có tính chi phối với các môn học khác theo tuyến ngang, đòi hỏi các soạn giả phải có tầm phổ quát cao, liên đới chặt chẽ và lôgích từ lớp bé lên lớp lớn, khả năng tiếp cận theo biểu đồ đi lên một cách hợp lý và khoa học.
Việc xác định mục đích và yêu cầu tuyển chọn hệ thống sách giáo khoa môn Văn phải chú ý tới: tính chất chuyển tiếp, nội dung, nghệ thuật, ngôn ngữ. Trong đó, bộ phận từ HánViệt có ý nghĩa và giá trị không nhỏ.
Bài viết này, chúng tôi muốn đề cập đến khía cạnh tìm hiểu từ Hán Việt được dùng trong hệ thống sách giáo khoa môn Văn phổ thông 12 năm, qua kết quả nghiên cứu đề tài khoa học cấp bộ mang mã số B93-05-117.
1. Nói đến tiếng Việt, nghĩa là không tách rời bộ phận từ Hán Việt, trong đó có những từ gốc Hán đọc theo âm Hán Việt, có những từ do người Việt tạo ra trên cơ sở các yếu tố gốc Hán. Mảng từ Hán Việt này chiếm tỷ lệ không nhỏ trong vốn từ tiếng Việt. Hơn nữa, chúng có vai trò hết sức trọng yếu trong hoạt động của tiếng Việt trên mọi lĩnh vực đời sống, xã hội.
1.1 Khi tìm hiểu từ Hán Việt trong sách giáo khoa môn Văn hệ phổ thông, vấn đề đặt ra là: không đưa vào tiêu chí khảo sát những trường hợp sau:
Thứ nhất: Lớp từ đã hòa nhập vào tiếng Việt lần tiếp xúc trước thế kỷ thứ VIII, thứ IX (thường gọi là cổ Hán Việt), như: chè (trà), tìm (tầm), mùa (vụ), mùi (vị) v.v...
Thứ hai: Do sự chi phối của ngữ âm tiếng Việt, một bộ phận từ Hán Việt theo xu thế Việt hóa về mặt ngữ âm; từ đó hình thành các từ Hán Việt Việt hóa.Số lượng những từ này mờ hẳn nguồn gốc Hán Việt của chúng và hoà trộn vào tiếng Việt. Khi đó, trong thực tế không mấy ai coi những từ này có nguồn gốc Hán, dạng như: gan, gương, ghi...
Thứ ba: Lớp từ có yếu tố Hán Việt được hình thành trong lòng tiếng Việt, thường kết hợp với một hoặc hai yếu tố thuần Việt, ví dụ như: học trò, nhà giáo, cây cối, chung cuộc...
Ngoài ba trường hợp trên, lớp từ Hán Việt trong lần tiếp xúc thứ hai (thế kỷ VIII, IX) chưa được Việt hóa cao và một số từ thuộc phương ngữ tiếng Hán cũng thâm nhập vào tiếng Việt, song đọc khác với âm Hán Việt, như mì chính, âm Hán Việt là vị tinh. Một số từ thuộc ngôn ngữ các nước đồng văn (cùng nguồn gốc văn tự), như: cán bộ, phục vụ, đại bản doanh, điều chế, trường hợp... (từ Nhật Bản); một số từ có nguồn gốc từ châu Âu, như: Balê (Pari), Mạc Tư Khoa (Maxcơva), Câu lạc bộ, Hà Lan ..., một số từ có nguồn gốc Phạn, như: Phật, bát nhã, Nát bàn, bồ đề, Phật đà, A di đà... Tựu trung tất cả các từ dù mượn từ những nguồn gốc địa chỉ khác nhau qua con đường Hán hóa và đọc theo âm Hán Việt đều được xác định là những đối tượng xem xét.
1.2 Sự sản sinh từ mới trong tiếng Việt ở những thời kỳ khác nhau do hoàn cảnh lịch sử, xã hội và nhu cầu giao tiếp là một qui luật tất yếu của ngôn ngữ các dân tộc. Thực tế trong tiếng Việt, những từ mới được tạo ra chủ yếu do kết hợp bởi các yếu tố Hán Việt có khả năng hoạt động cao, ví dụ: y sỹ, bộ đội, công an, giáo viên, đồng chí, thập kỷ, vĩ mô, vi mô, vi tính, thế chấp v.v... Việc tạo ra từ mới một cách hợp lý, rõ ràng những từ đó tỏ ra rất phù hợp và có vai trò tích cực trên những lĩnh vực khác nhau. Nói như vậy, lớp từ mới sản sinh này không dễ đạt được sự thuần nhuyễn ngay với đông đảo mọi người mà còn được thử thách qua quá trình sử dụng và được xã hội thừa nhận.
Xét về mặt từ vựng, từ HánViệt có chỗ đứng vững chắc, có tính bền chặt mà không thể thay thế được trong tiếng Việt. Đặc điểm “nhất thành đa biến” cho chúng tạo ra những đơn vị từ mới một cách mạnh mẽ, và có thể tham gia hoạt động ở mọi lĩnh vực giao tiếp hay phong cách ngôn ngữ. Thế mạnh của từ Hán Việt biểu hiện các mặt:
Một là, các thuật ngữ Hán Việt có ưu thế mạnh khi sử dụng mà không thể thay thế bằng từ thuần Việt, ví dụ: bình luận, thẩm mỹ, di truyền, biến thiên, tích số, tổng số, lạm phát, thặng dư, môi trường, môi sinh, v.v...
Hai là, lớp từ vựng thuộc phong cách viết, vai trò của từ Hán Việt có vị trí đặc biệt; chúng tham gia ở mọi phương diện, phong cách ngôn ngữ, có ý nghĩa trang trọng, trí tuệ bác học.
Ba là, từ Hán Việt xuất hiện đầy đủ trong các từ loại tiếng Việt như danh từ, đại từ, động từ, tính từ v.v, mặt khác, chúng cũng được dùng khá linh hoạt trong cách chuyển từ loại, như danh từ Û động từ, tính từ Û động từ...
Ngoài ra, khi phân loại từ Hán Việt theo lớp từ “tích cực” mới và “tiêu cực” cổ thì lớp từ tiêu cực có một số từ mang tính lịch sử thuộc các lĩnh vực xã hội, quân sự, kinh tế, văn hóa được thay thế bằng những từ thuần Việt trong sáng, dễ hiểu hơn. Các từ thuộc loại trên đều trở thành tử ngữ mà chỉ còn giữ lại trong sách vở, tài liệu cũ, ví dụ: quận chúa, thái thú, thượng thư, lý trưởng, cai tổng, thế tự, cần lao v.v, hoặc những từ được thay bằng tử thuần Việt như: hoả xa = xe lửa, hoả tiễn = tên lửa, không phận = vùng trời, hải phận = vùng biển, phi trường = sân bay v.v...
Điều nữa, trong vốn từ tiếng Việt, những từ đồng nghĩa phần lớn là những từ Hán Việt. Vì vậy, khi cần biểu đạt một khái niệm thường có nhiều từ, ví như: căn bản - cơ bản - cốt yếu - cốt tử - cốt chủ - cốt thiết - chính yếu - chủ yếu.
Hiện tượng đồng âm không chỉ xảy ra trong vốn từ Hán Việt, còn đồng âm với từ thuần Việt, về ý nghĩa thì hoàn toàn khác, ví dụ: bán (một nửa) - bán (mua bán), tốt (chết) - tốt (đẹp tốt), bạn (phản lại) - bạn (bạn bè), đông (hướng đông) - đông (đông đúc) v.v.
Có thể khẳng định từ Hán Việt là thành phần khăng khít không thể tác rời, góp phần làm tiếng Việt phong phú và đa dạng; chúng lại có khả năng sản sinh cao và có ý nghĩa hết sức tích cực mà không có yếu tố ngôn ngữ nào thay thế được.
2. Vấn đề “xả” và “thủ” từ Hán Việt cần đặt ra như một tất yếu trong quá trình trau dồi tiếng Việt nói chung và thực trạng biên soạn sách văn phổ thông nói riêng.
Xuất phát từ đặc điểm ngôn ngữ vay mượn, khi sử dụng từ Hán Việt trong tiếng Việt cần chọn lọc. Điều cần chú trọng phải xem xét và xử lý các lớp từ Hán Việt sao cho thích hợp với hệ thống từ vựng tiếngViệt, làm cho phong phú thêm vốn từ vựng tiếng Việt mà không giảm đi bản sắc tiếng nói của dân tộc.
2.1, Sử dụng từ Hán Việt trong các hình thức hay phong cách ngôn ngữ, nghệ thuật, trong sáng tác văn học một cách hợp lý, có cân nhắc chọn lọc thì mới phù hợp với tâm lý và không làm nhoà đi vẻ đẹp, tính trong sáng của tiếng Việt. Đặc biệt, có nhiều trường hợp nhất thiết phải sử dụng từ Hán Việt để thay thế cho các yếu tố ngôn ngữ khác, đạt được độ chính xác trong giao tiếp cũng như hành văn.
Các lớp từ đã được Việt hóa cao, nghĩa là những từ Hán Việt hoà trộn vào tiếng Việt mà tiếng Việt không có từ thay thế, hoặc không thể thay thế được, mọi người Việt Nam ai ai cũng có thể hiểu chúng, không có trở ngại cho việc giao tiếp và nhận thức, có thể nêu ra những loại sau:
a. Những từ cổ Hán Việt và Hán Việt Việt hóa. Hai lớp từ này từ xưa tới nay không có sự biến đổi về nghĩa, chỉ biến đổi mặt vỏ ngữ âm; chúng đã đượcViệt hóa cao và trở thành như từ thuần Việt, cho nên chúng tham gia hoạt động trong tiếng Việt không hề gây trở ngại, ví dụ: gương, mùa, chìm, xe, buồng, nách, gan, gần, tìm, hè, mùi, dao v.v.
b. Những từ Hán Việt đơn âm tiết; chúng là lớp từ tích cực, được dùng một cách độc lập và có ưu thế sản sinh từ mới một cách linh hoạt, như: đoàn đội, hoa, quả, nam, nữ, ông, bà, thuyền, binh, lính, đăng, nhạc, ca, tài v.v.
c. Những từ Hán Việt mà tiếng Việt không có từ thay thế tương ứng, bộ phận từ này có vị trí vững chắc, tính ổn định cao trong vốn từ tiếng Việt, như: đạo đức, văn hiến, xã hội, công tác, kinh tế, lao động, cộng hoà, độc lập, nhân dân, tổ quốc, nông sản v.v
d. Một số từ ghép Hán Việt vào tiếng Việt đã biến đổi ý nghĩa vốn có của chúng mặt khác sắc thái tu từ cũng thay đổi theo cách hiểu riêng và thói quen của người Việt Nam. Có thể gọi lớp từ này là lớp từ “hướng Việt”, như: tử tế, khốn nạn, thiết tha, cường điệu, đáo để, lịch lãm, việt vị... Từ thiết tha vốn có nghĩa là gọt mài vật gì, người Việt lại hiểu với nghĩa tình cảm sâu sắc vô cùng; từ tử tế vốn có nghĩa là tỷ mỷ, người Việt lại hiểu là tình cảm tốt đẹp hay tốt bụng...
Nhìn chung, các lớp từ được việt hóa về mặt ngữ âm hay ý nghĩa trên khi sử dụng là cần thiết và xác đáng, nếu chừng mực hợp lý. Ngược lại, nếu thái quá, sính lạm dụng từ Hán Việt thì vô tình hay hữu ý đều làm cho tiếng Việt thêm rắc rối, thiếu mạch lạc và khó hiểu.
Vay mượn vốn từ ngoại lại, để bổ sung cho ngôn ngữ mỗi dân tộc vừa mang tính tích cực, vừa mang tính khách quan, phù hợp với qui luật tồn tại và phát triển của ngôn ngữ. Từ chỉ những sự vật, những khái niệm, thuật ngữ cần được gọi tên, cần được biểu đạt, nhưng tiếng Việt không có từ thích hợp thì nên mượn từ Hán Việt. Trường hợp, vốn từ tiếng Việt có từ đồng nghĩa, nhưng bị hạn chế về sắc thái tu từ, thiếu khả năng diễn đạt ý nghĩa thì nên dùng từ Hán Việt, cụ thể như:
a. Những từ mượn cả âm và giữ nguyên ý nghĩa khi trong tiếng Việt không có từ tương đương (ví dụ: mục c, 2-1).
b. Những từ Hán Việt giống nhau về ý nghĩa với các từ thuần Việt, nhưng sắc thái biểu cảm và phong cách sử dụng khác nhau trong từng ngữ cảnh mà chúng không thể thay thế cho nhau được, ví dụ: “xuống nước - hạ thây”, “chết hi sinh, tạ thế, từ trần, băng hà ...”, “xác chết - thi hài, tử thi”, “chiến sỹ lái - giặc lái máy bay, phi công” ...
c. Những từ có quan hệ đồng nghĩa, cả hai - từ Hán Việt và từ thuần Việt đều được sử dụng trong những văn cảnh khác nhau vì chúng có sắc thái ý nghĩa không giống nhau, mục đích sử dụng khác nhau, vì thế chúng không thể thay thế cho nhau trong mọi trường hợp, ví dụ: “nhân loại - loài người”, “kiên trì - giữ vững”, “cơ sở - nền tàng”, “phi - bay”, “niệm - đọc”, “vũ - khoảng không gian”. Xét các thí dụ trên cho thấy: nói “tính nhân loại”, chứ không nói “tính loài người”, nói “ngựa phi” chứ không nói “chim phi”, nói “kiên trì theo đuổi”, chứ không nói “giữ vững theo đuổi”...
2.2. Vấn đề đặt ra về yêu cầu “xả” tức là loại thải những từ Hán Việt không đạt được những tiêu chuẩn tối thiểu để tồn tại và tham gia hoạt động trong tiếng Việt, một khi tiếng Việt có từ thay thế. Tính độc lập tương đối trong mối quan hệ với ngôn ngữ các dân tộc trên thế giới là yếu tố quyết định cho sự phát triển của tiếng Việt. Xét một số trường hợp:
Thứ nhất: Dùng từ thuần Việt thay từ Hán Việt khi chúng phát huy được các yêu cầu về tu từ, sắc thái biểu cảm, đạt độ chính xác về nội dung biểu đạt và được số đông chấp nhận, ví dụ: “tên lửa” thay “hoả tiễn”, “khoảng cách” thay “cự ly” “bắn súng” thay “xạ kích”, “ghế dài” thay “tràng kỷ”, “giúp việc” thay “lao công”, “vùng trời” thay “không phận” v.v...
Thứ hai: Những từ có kết cấu Hán Việt sai qui phạm, chẳng hạn: “tâm sinh lý”, “huân huy chương”, “tiểu, trung đại học” “nông lâm ngư nghiệp”... tạo ra sự hụt hẫng về ý nghĩa.
Thứ ba: Dùng từ ghép Hán Việt sai vị trí âm tiết gây nhầm lẫn giữa hai từ có ý nghĩa khác nhau (trừ những từ có cách hiểu theo kiểu người Việt: “huyết áp” hay “áp huyết”), ví dụ: “yếu điểm” khác “điểm yếu”, “lao công” khác “công lao”, “chính nghĩa” khác “nghĩa chính”, “cố sự” khác “sự cố” v.v. Bên cạnh, còn một số từ do đặc điểm riêng sử dụng trong từng trường hợp cụ thể cần đảo vị trí âm tiết, như: “đấu tranh” - “tranh đấu”, “đơn giản” - “giản đơn”, “đảo điên” - “điên đảo”, “luyện tập” - “tập luyện”, “hội tụ”- “tụ hội” v.v..., nên chăng cần hạn chế những từ có kết cấu ngược để cho việc sử dụng mang tính thống nhất.
Thứ tư: Trong giao tiếp thường ngày cần hạn chế các từ liên quan đến điển tích, điển cổ, các từ mang tính chất văn chương, chữ nghĩa, dạng: Kim âu, kim ô, ba đào, thu không, hồ thỉ, tang bồng, điền hải...
Thứ năm: Việc tạo ra không ít những từ mới gắn với nhu cầu phát triển của xã hội, đã, đang và sẽ diễn ra không ngừng, song chỉ có được tính xã hội hóa về ngôn ngữ những từ cần biểu đạt những khái niệm mới do quá trình giao lưu quốc tế về văn hóa, khoa học và công nghệ mà tiếng Việt không đủ khả năng biểu đạt, ví dụ: “vi tính”, “vĩ mô”, “thế chấp”... Trái lại, nay trong sách giáo khoa thấy xuất hiện những từ rất khó hiểu mà tiếng Việt thừa điều kiện diễn đạt, như: trải nghiệm, y đức, chủ lưu, sinh thứ v.v.
2.3 Thực trạng từ Hán Việt trong hệ thống sách giáo khoa văn phổ thông đặt ra những vấn đề cần phải quan tâm đúng mức mà không thể coi nhẹ.
Lượng từ Hán Việt xuất hiện trong sách giáo khoa ở các lớp khá đồng đều. Tỷ lệ từ HánViệt ở mức cao được sử dụng trong một lớp phổ thông trên dưới hai ngàn lần. Ngay trong một lớp, cung một tập sách, chúng cũng được sử dụng dàn đều trong các bài. Một điều dễ nhận thấy là số lượng từ Hán Việt ở các bài văn xuôi nhiều hơn so với văn vần; trong các tác phẩm văn học nước ngoài (qua dịch thuật) nhiều hơn trong các tác phẩm văn học Việt Nam. Đặc biệt có những bài tới 300 từ Hán Việt, xuất hiện 426 lần. Bài Dế mèn phiêu lưu ký (Văn 6, tập 1) có 372 từ Hán Việt, xuất hiện 489 lần.
Tính ra xấp xỉ 5.000 từ Hán Việt trong hệ thống sách giáo khoa môn Văn phổ thông quả là không nhỏ. Từ thực tế đó đặt cho các soạn giả có hướng và giải pháp cụ thể cho mỗi bài, mỗi tập vả cả hệ thống.
Nhìn chung, số lượng từ dùng trong các sách rất đa dạng và phong phú mà chủ yếu là lớp từ tích cực. Những từ này thường rơi vào các trường hợp sau:
a. Các từ đồng âm, ví dụ: “chư quân” (các ông, các ngài) “chư quân” (quân đội chư hầu”; “thiên tư” (lệnh theo tình cảm riêng) (Văn 7) - “thiên tư” (tính chất sinh ra vốn có) (Văn 11)...
b. Các từ liên hệ đến điển tích, điển cố, phong tục xưa, những từ ít xuất hiện, như: thu không, tang hải, can qua, thảm đạm, bàn hoàn, lữ thứ, quan lang, thủ xướng v.v.
c. Các câu cách ngôn, thành ngữ Hán Việt, như: “thành hạ yêu mình”, “phong thanh hạc lệ”, “phu quí phụ vinh”, “quần tạm tụ ngũ”, “nhất nhật tại tù”, “thâm sơn cùng cốc” v.v...
d. Mục tiểu dẫn, các soạn giả dùng không ít từ Hán Việt, gây trở ngại lớn đến sự nhận thức của học sinh, vừa gai góc vừa khó hiểu, xin nêu một số thí dụ: vong quốc, toả chiết, tài văn, ai hoài, nhũng lạm, sinh thú, hợp tố, phiêu kỵ, đàm tâm, chủ lưu v.v.
3. Tình hình chú giải và định hướng khoa học cho việc chú giải từ Hán Việt trong hệ thống sách văn phổ thông.
Nói chung, hệ thống sách văn phổ thông đã chọn ra được những từ Hán Việt cần thiết phải chú giải. Lời chú giải đảm bảo yêu cầu ngắn gọn và dễ hiểu, thể hiện tính sư phạm trong ý đồ truyền đạt nội dung.
Bộ phận từ Hán Việt đặt ra như một trở ngại lớn đối với học sinh các cấp phổ thông trong quá trình lĩnh hội kiến thức. Hầu như các bài khóa đều có phần chú giải, trong đó chủ yếu tập trung chú giải từ Hán Việt. Song, so với yêu cầu thực tế cũng cần bàn thêm không những bao gồm số lượng từ chọn ra để chú giải mà còn phương pháp và nội dung chú giải như thế nào cho hợp lý.
3.1. Những từ khó mà các soạn giả còn bỏ qua:
- Lớp 4: lâu dài (b.9), tài chính (b.9), bổ nhiệm (b.9), Sĩ quan (b.14), phù sa (b.16), vĩ tuyến (b.38), tập kết (b.55)...
- Lớp 5: đô hộ (b.6), thâm thuý (b.22), chính kiến (b.22), nguỵ quyền (b.94).
- Lớp 6: Lạc Việt (b.2), chung tình (b.4), bộ lạc (b.19), di chúc (b.19), tử thi (b.19), hắc ám (b.19), lương thấn (b.20)...
- Lớp 7: phân trần (b.5), biệt xứ (b.19), nhuệ khí (b.9), phương ngôn (b.9), hôn thê (b.11), tương phùng (b.23), bất phù (b.29), bất bần (b.23)...
- Lớp 8: công đường (b.2), Si (b.9), hoa lợi (b.11), gia sự (b.11)...
- Lớp 9: thảm đạm (b.2), thế trận xuất kỳ (b.2), Sĩ tốt (b.2), tiếm quyền (b.6), ngụ cư (b.7), phi tần (b.7), phương lược (b.8)...
- Lớp 10: bi kịch (tr.37), bác ái (tr.67), bản thổ (tr.55), chỉ nhân (tr.96), chí thiện (tr.121), dạ đài (tr.155)...
- Lớp 11: bút nghiên (tr.84), can qua (tr.38), can trường (tr.184), cổ động (tr.185), chước (tr.245), dương gian (tr.270), ý tưởng (tr.270)...
Lớp 12: hộ giá (tr.13), man điệu (tr.59), thanh đông (tr.57), ký sinh trùng (tr.79), hổ phù (tr.92), lộ (tr.161), yết hầu (tr.163), lâm chung (tr.177).
3.2. Chú giải thừa, thiếu hoặc tính chuẩn xác chưa cao.
a, Chưa chính xác, vídụ:
- “Khách sạn” (b.7,4): chú giải là khách sạn Luých, đáng ra phải trả lời là Khách sạn là gì?
- “bàn hoàn” (lớp 4): chú giải là nhiều lo lắng, không yên lòng, nên hiểu là băn khoăn không nỡ dứt ra. Hai ví dụ trên cho thấy lời chú giải không có sức thuyết phục.
b, Hiện tượng chú giải trùng lặp một từ có cùng văn cảnh. ở đây nảy ra tình trạng tính hệ thống, chuyển tiếp chưa cao, ví dụ:Từ “tuyệt vọng”: hết hẳn hi vọng (lớp 6), hết mong ước, hết hẳn hy vọng (lớp 6, tr.66), hết hẳn hi vọng, còn mong mỏi gì được nữa (L6, tr.129). Từ “tung hoành”: 3 lần (lớp 5 và 7); “trầm ngâm”, “dũng sĩ”, “hoa văn” “khôi ngô”, “tập quán”, “bồ liễu”,... (đều chú giải 2 lần).
c, Khi chú giải, tách các từ trong câu thơ, văn, nhưng bỏ sót những từ quan trọng: bài 19 (lớp 9) có câu: “Lưu đắc đan tâm chiếu hãn thanh”, bỏ qua từ “lưu đắc” không chú giải. Đáng ra sau khi chú giải từng từ, phải dịch thơ sát nghĩa cho học sinh dễ hiểu. Câu “làm quan bố chánh có vặn xỉ ra mà ăn” (lớp 8), “hai tên thể nữ ngọc vàng nghìn câu” (lớp 9).Trong 2 ví dụ trên nếu không chú giải “xỉ”, “thể nữ là gì, thì học sinh sao có thể nắm bắt được nội dung hai câu trên.
3.3. Những nguyên tắc đặt ra cho việc chú giải từ.
Từ thực tế chú giải trong hệ thống sách giáo khoa môn văn phổ thông, thiết nghĩ có thể định ra những nguyên tắc sau đây: a, Chọn đúng, đủ và cần những từ xuất hiện trong các bài. b, Chuẩn xác, ngắn gọn, dễ hiểu và phù hợp với tư duy lứa tuổi. c, Nghĩa gốc, nghĩa phái sinh, nghĩa cộng tác và nghĩa văn cảnh. d, Có tính hệ thống, chuyển tiếp và khoa học từ cấp thấp lên cao.
Có được bộ sách giáo khoa chất lượng tối ưu, là “thước vàng khuôn ngọc” cho học sinh các cấp phổ thông, đòi hỏi công sức không ít của các soạn giả. Chỉ nhìn từ góc độ từ Hán Việt cũng đã đặt ra nhiều “nút rối” cần tháo gỡ; thực tế nhiều năm nay, vốn hiểu biết về từ Hán Việt được thẩm thấu qua người dạy và người học văn ở bậc phổ thông quả là bức xúc về sự thiếu hụt. Tin rằng trong tương lai không xa, hệ thống sách giáo khoa nói chung và sách văn nói riêng sẽ có thăng hoa, hoàn mỹ đáp ứng được yêu cầu của sự nghiệp cải cách giáo dục nước nhà.

Người biên tập: Mai Xuân Hải