HAI TỜ CHIẾU CỦA VUA CẢNH THỊNH GỬI NHỮNG NGƯỜI TRONG SỨ BỘ ANH
Năm 1793, một đoàn sứ giả Anh trên đường tới Trung Quốc gặp bão,
phải ghé thuyền vào cửa biển Đà Nẵng của ta để mua thêm lương thực, thực
phẩm. Sau khi nghe chính quyền địa phương báo cáo tình hình này lên,
vua Cảnh Thịnh đã gửi hai tờ chiếu cho sứ bộ, một là để tỏ lòng thông
cảm với cảnh ngộ khó khăn của khách phương xa, hai là nhằm chỉ thị cho
chính quyền địa phương tận tình giúp đỡ các sứ giả Anh quốc. Đặc biệt
qua 2 tờ chiếu, ta cũng thấy được phần nào quan điểm về lãnh hải và
chính sách ngoại giao đầy thiện chí của triều đình Tây Sơn lúc bấy giờ.
Chẳng hạn tờ chiếu mang ký hiệu OR.148 17/a có câu: “Bản triều bao trùm
cả Nam Hải”. Ấy là một tuyên bố về chủ quyền. Ở tờ chiếu mang ký hiệu
OR.1487/b có đoạn: “Thần tử của quý quốc cũng là thần tử của ta. Các
khanh là những bậc tôi hiền, chịu đựng vất vả, trẫm thấy rất đáng khen.
Vậy đặc biệt ban chiếu chỉ sai quan trấn thủ địa phương cung cấp thực
phẩm cho các khanh để tỏ lòng quý mến, thông cảm với khách đường xa”. ấy
là một biểu tỏ về đường lối ngoại giao thân thiện.Được sự đồng ý của Thư viện Vương quốc Anh (The British Library), chúng tôi đã giới thiệu bản dịch 2 tờ chiếu này trong bài Sách Hán Nôm tại thư viện Anh quốc đăng trên Tạp chí Hán Nôm số 3 năm 1995. Nay lại nhận được bản chụp màu thu nhỏ của 2 tờ chiếu vừa nêu do Thư viện Vương quốc Anh gửi tặng và cho phép công bố, nên dưới đây, chúng tôi xin giới thiệu, ngoài bản dịch nghĩa, còn có cả nguyên văn chữ Hán và phần phiên âm Hán Việt của 2 tờ chiếu để bạn đọc cùng tham khảo. Phần nguyên văn chữ Hán, xin xem ở bản chụp 2 tờ chiếu in ở bìa 3 và bìa 4 của số tạp chí này.
1. Tờ chiếu mang ký hiệu OR.14817/a
Phiên âm:
Chiếu Anh Cát Lợi Hồng mao quốc Đại thừa tướng Đầu đẳng, khâm sai Ma Khiêu Nhĩ Nê đẳng... (mất 2 chữ) đẳng.
Vị phong đào sở trở bạc ngã cảnh giới, thượng biểu bị trần phạp thực, nguyện mãi tình do, tịnh tiến hảo hảo vật kiện, Trấn thần chuyển vị đề bạt.
Thả bản triều nang quát Nam Hải. Phàm chư quốc thương tào viễn thiệp hải trình, nguyên tàng ư thị, hoặc vị phong ba phiêu bạc nhi cầu an bão giả, trẫm hàm suy bào dữ chi nhân, tịnh sinh tịnh dục.
Thẩn khanh đẳng phụng quý quốc vương mệnh vãng sứ thiên triều, đồ trung quỹ phạp, trẫm chi tình vi hà như tai? Đặc ban tứ túc tử tam thiên hộc dĩ cung đồ trình nhu, túc an dụng mậu dịch vi giã. Tịnh gia thưởng quý quốc vương thân Đại thừa tướng tượng nha nhất đối, hồ tiêu ngũ đảm, dụng phu hảo ý, thức úy viễn tình, Khâm tai, đặc chiếu!
Cảnh Thịnh nguyên niên ngũ nguyệt sơ nhất nhật.
Dịch nghĩa:
Tờ chiếu gửi Vương thân Đại thừa tướng Đầu, Khâm sai Ma Khiêu Nhĩ Nê, và... (mất 2 chữ) thuộc nước Hồng mao Anh Cát Lợi.
Vì sóng to gió lớn, các khanh phải ghé thuyền vào biên cảnh nước trẫm để trú ẩn, có làm tờ biểu tâu lên, nói rằng hiện đang thiếu lương thực, ngỏ ý muốn mua. Lại gửi một số quà tặng nhằm tỏ tình giao hảo. Quan Trấn thủ địa phương đã vì các khanh mà chuyển đạt mọi ý kiến với trẫm rồi.
Vả lại, bản triều bao trùm cả Nam Hải. Phàm tàu viễn dương các nước muốn đến náu nơi chợ búa vùng này để buôn bán, hoặc vì sóng to mà trôi dạt tới đây, mong được yên ổn, no đủ, trẫm đều lấy lòng nhân mà đối xử, cùng sinh cùng nuôi, con người trong bốn bể như anh em một nhà.
Huống chi các khanh vâng lệnh quý quốc đi sứ Thiên triều, giữa đường thiếu thốn, trẫm biết làm sao đây ? Đặc biệt cấp cho các khanh 3.000 hộc gạo để dùng vào việc đi đường cũng như tiến hành buôn bán. Và thưởng thêm cho Vương thân Đại thừa tường của quý quốc 1 đôi ngà voi cùng 5 gánh hạt tiêu để tỏ lòng quý mến, thông cảm với khách đường xa. Cung kính thay, đặc biệt ban tờ chiếu !
Ngày 1 tháng 5 năm Cảnh Thịnh 1 (1793).
2. Tờ chiếu mang ký hiệu OR.148117/b
Phiên âm:
Chiếu Anh Cát Lợi Hồng mao quốc Tướng quân Mã Kim Đa, Đại học sĩ Nghĩa Lan, Ngự sử Mã Tư ích, Đại bút sử Bố Tư ách cập á Di Nhĩ, Đương thế tập án sát ty Bả La Ni đẳng khâm tri.
Trẫm văn tự cổ thông quốc hữu tận di chi nghĩa. Khanh đẳng phụng quý quốc vương mệnh nhập cống thiên triều, bị phong phạp thực, hiện bạc cảnh nội Quảng Nam xứ, trấn thần cụ sự đề đạt.
Trẫm duy quý quốc hữu thủy trình thiên vạn lý chi dao, nhi năng mộ đức khiển sư, đồ trung vị phong sở trở, phiêu bạc chí thử. Quý quốc chi thần tử. Đặc chiếu ban hạ Trấn thần ban tống chư thực phẩm, dụng phu hảo ý, thức uý viễn tình. Khanh đẳng kỳ trung tín nhất xoang hỉ khán phong phàm chi đắc lực, chu xa đại địa, kiền tuơng quốc mệnh dĩ quan quang. Chỉ nhật công thành, ngưỡng thừa quốc sủng, dĩ phó quý quốc vương huyền vọng, khanh đẳng chi tâm khả giã. Khâm tai, đặc chiếu !
Cảnh Thinh... (mất một số chữ) nguyệt nhị thập nhật.
Dịch nghĩa:
Tờ chiếu gửi tướng quân Mã Kim Đa, Đại học sĩ Nghĩa Lan, Ngự sử Mã Tư ích, Đại bút sử Bố Tư ách và Bả La Ni nước Hồng mao Anh Cát Lợi để biết.
Trẫm nghe từ xưa các nước đi lại với nhau thường có quà tặng cho người từ nơi xa đến. Các khanh vâng mệnh quý quốc vương vào cống Thiên triều, bị bão nên thiếu lương thực, hiện đậu thuyền ở xứ Quảng Nam thuộc nước trẫm, quan Trấn thủ địa phương đã đề đạt mọi việc lên trên.
Trẫm nghĩ quý quốc ở cách xa hàng nghìn vạn dặm đường biển, vì mến đức mà sai sứ tới, giữa đường bị bão, phải trôi dạt vào đây. Thần tử của quý quốc cũng là thần tử của thần ta. Các khanh là những bậc tôi hiền, chịu đựng vất vả, trẫm thấy rất đáng khen. Vậy đặc biệt ban chiếu chỉ sai quan Trấn thủ địa phương cung cấp thực phẩm cho các khanh để tỏ lòng quý mến, thông cảm với khách đường xa. Các khanh một lòng trung tín, mong được thuận buồm xuôi gió vượt trùng dương đi sứ phương xa. Không bao lâu công việc hoàn thành, được nước nhà tin sủng, đáp lại kỳ vọng của quốc vương, tấm lòng các khanh thật đáng khen. Cung kính thay, đặc biệt ban tờ chiếu!
Ngày 20 tháng... (mất một chữ) năm Cảnh Thịnh... (mất 2 chữ)(1).
T.N
CHÚ THÍCH
(1) Nhân đây, chúng tôi xin chân thành cảm ơn bà Elizabeth HUNTER,
nhân viên Phòng ảnh, và Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Trí, người phụ trách kho
sách Việt Nam tại Thư viện Anh quốc đã tận tình giúp đỡ, để 2 tờ chiếu
của vua Cảnh Thịnh có dịp đến với bạn đọc qua số Tạp chí Hán Nôm này. |
|
No comments:
Post a Comment